Sparmatseto
Projects

Φιλοσοφία της Τέχνης | Η Τέχνη ως καταλύτης της Κριτικής Σκέψης

Αρκετοί μελετητές από διάφορα επιστημονικά πεδία προσπάθησαν να περιγράψουν και να αναλύσουν τον τρόπο που η τέχνη (μέσω της εικαστικής αγωγής) μπορεί να συμβάλλει στην ανάπτυξη κριτικοστοχαστικής σκέψης.

Οι πρώτες αναφορές ανιχνεύονται σε έργα των Γερμανών ιδεαλιστών φιλοσόφων όπως ο Kant, ο Hegel και ο Schelling οι οποίοι έθεσαν το ερώτημα εάν αλλά και σε ποια έκταση η τέχνη δίνει τη δυνατότητα πρόσβασης στην αλήθεια και προσφέρει εναύσματα για την αλλαγή τρόπου σκέψης. Ο Kant, ισχυρίστηκε ότι το σύνολο των σχέσεων που αναπτύσσονται ανάμεσα στον καλλιτέχνη, το έργο του και τον παρατηρητή αποτελούν ένα πεδίο όπου επικρατεί ένας ιδιαίτερος και διαφορετικός από τον συνηθισμένο τρόπος σκέψης, τον οποίο ονόμασε «αισθητική ορθολογικότητα». Αυτός ο τρόπος σκέψης εκφράζει τα ανθρώπινα συναισθήματα αυθεντικά και βαθιά και είναι ολιστικός, απροκάλυπτος και διευρυμένος. Με τον τρόπο αυτό η τέχνη προσφέρει τη δυνατότητα στον παρατηρητή της να αντιλαμβάνεται την εμπειρική πραγματικότητα με έναν διαφορετικό, εναλλακτικό τρόπο.

Αλλά και ο Dewey θεώρησε ότι η τέχνη αποτελεί το μέσο για την ανάπτυξη της φαντασίας, στοιχείο ουσιαστικό της διεργασίας της μάθησης. Τα έργα τέχνης για αυτόν, έχουν δυο βασικά χαρακτηριστικά που βοηθούν προς αυτήν την κατεύθυνση. Αφενός δεν έχουν μόνο υλική υπόσταση αλλά κυριαρχεί η φαντασιακή διάσταση που τους έχει προσδώσει ο δημιουργός τους, αφετέρου απαιτούν από τον παρατηρητή τους για να κατανοήσει το νόημά τους να επιστρατεύσει στο έπακρο τη παρατηρητικότητα του και τη φαντασία του. Για το λόγο αυτό, πίστευε, ότι η τέχνη προσφέρει μια εμπειρία ευρύτερη και βαθύτερη από τις συνηθισμένες και απαιτεί σκέψη και προσοχή. Παράλληλα η σύγκριση των παλιών αντιλήψεων με τις νέες, που αναδύονται μέσα από την ενασχόληση με την τέχνη, ενισχύει την ικανότητα των ατόμων να αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα με διαφορετικό τρόπο. Ήταν τόσο πεπεισμένος για την αξία της τέχνης στην εκπαίδευση που ισχυρίζονταν ότι οποιαδήποτε διανοητική διαδικασία αξιώνει πληρότητας θα πρέπει να περιέχει κάποια μορφή τέχνης.

Η τέχνη ως  τρόπος σκέψης εκφράζει τα ανθρώπινα συναισθήματα αυθεντικά και βαθιά και είναι ολιστικός, απροκάλυπτος και διευρυμένος

Παρόμοιες ιδέες ενστερνίζονταν και ο Sartre. Αναφερόμενος κυρίως σε λογοτεχνικά έργα, υποστήριζε ότι για να μπορέσει να γίνει κατανοητό ένα έργο χρειάζεται ο ίδιος ο αναγνώστης να ανακαλύψει και να ανανοηματοδοτήσει τα νοήματα που περιέχονται σε αυτό, ακολουθώντας μια διαδικασία που ενεργοποιεί τόσο τη φαντασία όσο και την στοχαστική ικανότητα. Θεώρησε την ανάγνωση λογοτεχνικών έργων πράξη ελευθερίας και χειραφέτησης που προσφέρει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να διαμορφώσει τη δική του διαφορετική ερμηνεία των καταστάσεων.

Οι παραπάνω απόψεις επιβεβαιώθηκαν και ενισχύθηκαν από τις μελέτες των στοχαστών του Palo Alto της Καλιφόρνια που ασχολήθηκαν κυρίως με τη μελέτη της ανθρώπινης επικοινωνίας. Βάσισαν τις διαπιστώσεις του σε μελέτες της νευροφυσιολογίας οι οποίες έδειχναν ότι οι άνθρωποι χρειάζονται την ισότιμη και αλληλοσυμπληρούμενη λειτουργία των ημισφαιρίων του εγκεφάλου, για να μπορούν να σκέπτονται ολοκληρωμένα. Το αριστερό ημισφαίριο έχει ως βασική του λειτουργία να εκλογικεύει τα πράγματα, να επιχειρεί να ερμηνεύσει την εμπειρία με λογικά επιχειρήματα και να διαμορφώνει αληθινές αντιλήψεις για την πραγματικότητα. Το δεξί ημισφαίριο, αντιθέτως, έχει την ικανότητα να αντιμετωπίζει ολιστικά καταστάσεις και σχέσεις, δεν προσπαθεί να εξηγήσει με τη λογική αλλά με το συναίσθημα, τη διαίσθηση και τη φαντασία. Ο Watzlawick  υποστηρίζει ότι όλα τα παραπάνω οδηγούν σε συμπεράσματα σχετικά με τον μετασχηματισμό δυσλειτουργικών παραδοχών των ατόμων και τον τρόπο που η τέχνη μπορεί να βοηθήσει σε αυτό. Το αριστερό ημισφαίριο προσφέρει μια ορθολογική ερμηνεία των γεγονότων αλλά λειτουργεί με τρόπο σχηματοποιημένο και μονοδιάστατο. Προσφέρει μια μόνο εικόνα του κόσμου η οποία όμως εκλαμβάνεται ως  λογική και άρα αποδεκτή. Μια τέτοια εικόνα όμως δεν είναι τίποτε άλλο από ένα κατασκεύασμα του νου. Από την άλλη, το δεξί ημισφαίριο έχοντας τη δυνατότητα να συλλαμβάνει ολιστικά την πραγματικότητα δίνει την ευκαιρία στον άνθρωπο να αντιλαμβάνεται σύνθετα φαινόμενα και να ανακαλύπτει εναλλακτικές οπτικές. Είναι αναγκαίος, λοιπόν, ο συνδυασμός της λειτουργίας των δυο ημισφαιρίων προκειμένου να μετασχηματιστούν παραδοχές. Η επαφή με έργα τέχνης, τα οποία εμπεριέχουν στοιχεία που ενεργοποιούν τόσο το δεξί όσο και το αριστερό ημισφαίριο συντελεί στην ενεργοποίηση και ενδυνάμωση μιας μετασχηματιστικής διαδικασίας.

Τέλος, πιο πρόσφατες μελέτες ανέδειξαν νέα επιχειρήματα υπέρ της αξιοποίησης της τέχνης στην ανάπτυξη ενός διαφορετικού τρόπου σκέψης. Υποστήριξαν ότι η επαφή με την τέχνη ευνοεί την ανάπτυξη νευρικών κυττάρων και την κατασκευή νέων εγκεφαλικών συνάψεων που προάγουν τη δυνατότητα χειρισμού πολλαπλών επιπέδων αναπαράστασης. Σύμφωνα με τις μελέτες αυτές η συνεχής επαφή με την τέχνη έχει συμβάλει στην ενίσχυση της κατανόησης της διαφορετικότητας και της ενσυναίσθησης. Υπογραμμίζεται με τον τρόπο αυτό ο θεμελιακός ρόλος που καλείται να διαδραματίσει η τέχνη ως  το μέσο εκείνο που θα μας οδηγήσει στην κριτική σκέψη.

Σχετικά άρθρα

Ψηφιοποίηση του Αρχείου Καβάφη από το Ίδρυμα Ωνάση

Βασίλειος Μακέδος

Θέλετε να δείτε αν μοιάζετε στην Mona Lisa του Leonardo Da Vinci? (τεστ)

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Μικρές ιστορίες και ψυχωφελή παραμύθια | Το σύκο και το πουλί

Χρήστος Τυρεκίδης

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X