Sparmatseto
Projects Εικαστικά

Φιλοσοφία της Τέχνης: Θάμβος Ψυχής

Ζούμε σε ένα κόσμο αλλόκοτο, ακατανόητο. Η βία, η τρομοκρατία, ο φυλετικός φανατισμός, τα παντός είδους μίση, η οικονομική ανασφάλεια, η οικολογική καταστροφή, η μόλυνση του περιβάλλοντος, η υποβάθμιση της ποιότητας της ζωής γενικότερα, δημιουργούν ένα ζοφερό περιβάλλον μέσα στο οποίο πρέπει να εργασθούμε, να δημιουργήσουμε οικογένεια, να μεγαλώσουμε παιδιά. Και μέσα σ’ αυτή τη σύγχυση, σ’ αυτή την αντίφαση ή αν θέλετε μέσα σ’ αυτή την ασχήμια καλούμαστε, οι εραστές της τέχνης, να ανακαλύψουμε την Ομορφιά. Τι είναι όμως ομορφιά;

Ορισμός του Ωραίου δεν υπάρχει. «Το Ωραίο, λέει ο Γκαίτε, είναι ένα πρωταρχικό φαινόμενο, που ποτέ δεν φανερώνεται το ίδιο, αλλά μόνο η λάμψη του είναι δυνατή μέσα σε χίλιες διάφορες εκδηλώσεις… και είναι τόσο πολλαπλό και ποικίλο, όπως η ίδια η φύση…»

Το Ωραίο, λέει ο Γκαίτε, είναι ένα πρωταρχικό φαινόμενο, που ποτέ δεν φανερώνεται το ίδιο, αλλά μόνο η λάμψη του είναι δυνατή μέσα σε χίλιες διάφορες εκδηλώσεις… και είναι τόσο πολλαπλό και ποικίλο, όπως η ίδια η φύση…

Για «λάμψη» του Ωραίου είχαν μιλήσει και οι πλατωνικοί φιλόσοφοι, για «θάμβος» οι άγιοι Αυγουστίνος και Θωμάς ο Ακινάτης… Αυτή η λαμπρότητα, αυτή η αναλαμπή, αυτή η λάμψη δε μπορούν να οριστούν. Στη θέα της όμως όλες οι δυνάμεις μέσα μας που συνθέτουν την κίνηση της συνειδησιακής μας ζωής συγκλίνουν και εναρμονίζονται… και μια ιδιότυπη, μια μοναδική στο είδος της συγκίνηση διακατέχει τη ψυχή. Αυτό το θάμβος καλούμαστε να ανακαλύψουμε τελικά. Δεν είναι τελικά μόνον ένας εξωτερικός τρόπος δράσης αλλά μία εσωτερική ψυχική κατάσταση. Ένας έρωτας.

Ο έρωτας του Πλάτωνα, η κάθαρση του Αριστοτέλη, η έκσταση του Πλωτίνου, το θάμβος του Αυγουστίνου και του Θωμά, είναι οι πιο ονομαστές προσπάθειες από την αρχαία και μεσαιωνική φιλοσοφική σκέψη για να περιγραφεί η ιδιαίτερη ψυχική κατάσταση και η ευδαιμονία της ψυχής που προσηλώνεται στη θέα του. Στους νεότερους χρόνους ο Κάντ μίλησε για ελεύθερη κίνηση και εναρμόνιση των γνωστικών δυνάμεων της ψυχής και ο Σοπενχάουερ και ο Νίτσε είπαν ότι στην ιδέα του Ωραίου ο Απόλλων βάζει δεσμά στον Διόνυσο. Που βρίσκεται τελικά κρυμμένη η πηγή του Ωραίου; Στη Φύση και τη ζωή; Ή στην ανθρώπινη ψυχή και φαντασία;

Σύμφωνα με την πρώτη αντίληψη, δηλ. «τον αισθητικό ρεαλισμό» η φύση και η ζωή είναι οι κεντρικές εστίες της ομορφιάς. Η φύση είναι ο μεγαλόπνοος γλύπτης και ζωγράφος και η ζωή ο απαράμιλλος ποιητής. Μπροστά τους η ανθρώπινη φαντασία ευτελίζεται. Η αμφίεση ενός Σολομώντα είναι φτωχή και άχαρη μπροστά στο ταπεινό κρίνο του αγρού…. Και υπάρχουν ιστορικά πρόσωπα που η μοίρα τους είναι ασύγκριτα πιο δραματική, πιο συγκλονιστική απ’ τη ζωή των ηρώων του Σέξπηρ…

Η φύση είναι το αριστούργημα της θεϊκής τέχνης και μόνο ένα ωχρό αντιφέγγισμα της ομορφιάς της μπορεί να δώσει ο άνθρωπος. (ο Πλάτων, ο Ρουσσώ, ο Σπινόζα δε θα διαφωνούσαν.)

Διαλεκτικά αντίθετος προς τον αισθητικό ρεαλισμό βρίσκεται ο «αισθητικός ιδεαλισμός»… Το Ωραίο δεν υπάρχει στα φυσικά πράγματα, ή στα γεγονότα της ζωής, αλλά στο πλάσμα που δημιουργεί με τη μαγική της δύναμη η ανθρώπινη φαντασία… Οι έφηβοι και οι κόρες των αρχαίων γλυπτών ούτε γεννήθηκαν, ούτε θα γεννηθούν ποτέ από ανθρώπινες λαγόνες… Τα τοπία και τα πρόσωπα των μεγάλων ζωγράφων δε θα τα δει ποτέ ανθρώπινο μάτι στη φύση και τη ζωή.

Ο «Ιππόλυτος» του Ευρυπίδη, ο «Δον Κιχώτης» του Θερβάντες, η «Ϊφιγένεια» του Γκαίτε, οι «αδελφοί Καραμαζώφ» του Ντοστογέφσκυ, ούτε υπήρξαν, ούτε θα υπάρξουν ποτέ… σαν άνθρωποι. Πατέρας του αισθητικού ιδεαλισμού μπορεί να θεωρηθεί ο Πλωτίνος. ¨Το Ωραίο λέει, απορρέει από την ψυχή και αυτή απορρέει από το Θείο…»

Που βρίσκεται η Αλήθεια; Η ανθρώπινη αλήθεια, γιατί η απόλυτη αλήθεια είναι ένα ιδανικό πολύ μακρινό για τις ανθρώπινες δυνάμεις.

Η αλήθεια είναι μοιρασμένη και στις δυο παραπάνω θεωρίες. Όπως λέει ο Hegel: «Το ωραίο στη φύση δεν φανερώνεται παρά σαν αντανάκλαση του ωραίου που ανήκει στο πνεύμα. Όταν αισθανόμαστε το κάλλος ενός φυσικού αντικειμένου ή τη δραματική ομορφιά μιας αληθινής ιστορίας, μπορούμε να πούμε ότι «πραγματοποιούμε» μέσα μας τη φύση και τη ζωή σαν πραγματικοί καλλιτέχνες.

Το ωραίο στη φύση δεν φανερώνεται παρά σαν αντανάκλαση του ωραίου που ανήκει στο πνεύμα

Hegel

Και όπως καταλήγει ο Καντ, «Δεν υπάρχει πίσω από τη φύση και τη ζωή ένας καλλιτέχνης που τις εξωραΐζει… αλλά εμείς οι ίδιοι είμαστε που τις αντικρίζουμε σαν καλλιτέχνες…». Μέσα λοιπόν σε κάθε άνθρωπο με ευαισθησία και ψυχική καλλιέργεια κρύβεται ένας καλλιτέχνης, ένας ποιητής, που έχει δύναμη να ελευθερώνεται από την αγοραία αίσθηση των πραγμάτων και όχι απλώς να τα βλέπει, αλλά να τα «θεάται» στην ιδανική τους υπόσταση… Θαρρεί κανείς τότε, ότι ανήκουν σε άλλο κόσμο, όπου η μεταβολή και η φθορά είναι άγνωστα…

Το θάμβος της ψυχής τελικά είναι η αντανάκλαση του υπέρτατου Κάλλους μέσα στην ψυχή μας. Είναι η δύναμη της Αγάπης που αναβλύζει και πλημμυρίζει όλη την Πλάση. Και είναι ευλογία γι’ αυτούς που έχουν την ικανότητα να έλθουν σε επαφή μαζί της.

Σχετικά άρθρα

Έκθεση της Ένωσης Ελλήνων Χαρακτών στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Η ιστορία του βαμμένου αυγού

Τέχνη και Τεχνολογία | Έννοιες που στις μέρες μας τείνουν να γίνουν αλληλένδετες

Χρήστος Κερπετζής

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X