Sparmatseto
Εικαστικά

Τεχνοτροπικές αλλαγές στην τέχνη από τη Μυκηναϊκή εποχή έως τον 4ο αι π.Χ.

Οι τεχνοτροπικές αλλαγές στην τέχνη από τη Μυκηναϊκή εποχή έως τον 4ο αι π.Χ. θα ανιχνευθούν μέσα από τα εξής έργα μνημειακής γλυπτικής:  Η πύλη των λεόντων, ο Κροίσος από την Ανάβυσσο ,  η ανατολική ζωφόρος του Παρθενώνα, η κεφαλή του μ. Αλέξανδρου

 

Η πύλη των λεοντών

pylh-leontvn-sparmatseto
Η πύλη των λεόντων

Δεν θα ήταν λάθος να γίνει αρχή από την πύλη των λεόντων.  Πρόκειται για ένα τριγωνικό ανάγλυφο με πλάτος περίπου τρία μέτρα και ύψος 3.30, που βρίσκεται στην κύρια είσοδο της ακρόπολης των Μυκηνών. Είναι λαξευμένο σε μια πλάκα σκληρού ασβεστόλιθου. Παριστάνει μια βάση, μάλλον ένα βωμό, ο οποίος υποβαστάζει ένα κίονα ο οποίος καταλήγει σε επίπεδο αλλά διακοσμημένο κιονόκρανο. Τον κίονα πλαισιώνουν δύο ζώα, μάλλον λιοντάρια, τα οποία στηρίζουν τα μπροστά τους πόδια στον βωμό. Τα κεφάλια από τα ζώα σήμερα λείπουν, ίσως είχαν κατασκευαστεί ξεχωριστά από άλλο υλικό. Για τον λόγο αυτό δεν μπορεί να ειπωθεί με σιγουριά πως πρόκειται για λιοντάρια, μπορεί να ήταν σφίγγες ή γρύπες με σώμα λιονταριού.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι το συγκεκριμένο ανάγλυφο έχει όλα τα χαρακτηριστικά της Μυκηναϊκής τέχνης. Παρουσιάζει τα ζώα σφριγηλά γεμάτα ζωντάνια απηχώντας το πολεμικό και αγωνιστικό πνεύμα των Μυκηναΐων. Τα σώματα τους παρουσιάζονται πλάγια, δεν είναι σίγουρο όμως αν γινόταν το ίδιο και με τα κεφάλια ή αν ήταν μετωπικά τοποθετημένα.  Γενικότερα υπάρχει τεκτονική διάταξη των μορφών, συμμετρία και σχετική λιτότητα, προσπαθώντας παράλληλα να αποδοθούν οι μορφές όσο το δυνατόν πιο φυσιοκρατικά.

Ποια όμως ήταν η λειτουργία της πύλης; Είναι γνωστό πως χαρακτηριστικό γνώρισμα του Μυκηναϊκού πολιτισμού είναι οι οχυρωμένες ακροπόλεις. Το τοίχος των ακροπόλεων προστατεύει μια έκταση ιδιαίτερα σημαντική και σε αυτό υπάρχουν ορισμένες πύλες για την είσοδο των ανθρώπων . Η τοποθέτηση του ανάγλυφου πάνω από την κύρια είσοδο των Μυκηνών υποδηλώνει την μεγάλη σημασία που έδιναν οι άνθρωποι της εποχής σε αυτό. Η παράσταση θεωρείται το έμβλημα των ηγεμόνων, με τον κίονα να παριστάνει είτε το ανάκτορο, είτε ένα ιερό, είτε την θεά του ανακτόρου . Είχε τοποθετηθεί εκεί αφενός για να επικαλείται την βοήθεια της θείας δύναμης, αφετέρου για να προκαλεί δέος στον επισκέπτη που έμπαινε στο ισχυρότερο ανάκτορο της εποχής. Οι ηγέτες των Μυκηναΐων ήθελαν με τον τρόπο αυτό να δηλώσουν την δύναμη τους, το κύρος τους αλλά και τον καθοριστικό ρόλο που διαδραμάτιζε το ανάκτορο σχεδόν σε όλες τις πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Ο κροίσος από την Ανάβυσσο 

kroisos-sparmatseto (1)
Ο Κροίσος από την Ανάβυσσο

Πρόκειται για ένα κούρο ύψους 1,94 μέτρα του 530 π.Χ. που σήμερα βρίσκεται στο αρχαιολογικό μουσείο της Αθήνας. Ξεκινώντας την περιγραφή του από τα κεφάλι παρατηρεί κανείς την επιτηδευμένη κόμμωση. Πράγματι αυτή διαμορφώνεται σε συνενωμένους μακριούς πλοκάμους πίσω και σε σειρά βοστρύχων πάνω από το μέτωπο του που μεγεθύνονται όσο πλησιάζουν τους κροτάφους. Τα μαλλιά γύρω  από το κεφάλι συγκρατεί ταινία. Το πρόσωπο δείχνεται νεανικό χωρίς να λείπει το χαρακτηριστικό μειδίαμα, ενώ το σώμα του είναι σφριγηλό, με δυνατούς μυς και στιβαρά μέλη οργανικά διαρθρωμένα. Το άγαλμα είναι γυμνό και η κίνηση δηλώνεται με το αριστερό πόδι προτεταμένο .

Τεχνοτροπικά ίσως το πρώτο χαρακτηριστικό που θα παρατηρούσε κάποιος είναι το μέγεθος του αγάλματος και η μετωπικότητα του. Ο Κροίσος είναι λίγο μεγαλύτερος από τις φυσικές διαστάσεις ενός άνδρα ενώ η μετωπικότητα  τον κάνει να φαίνεται συμμετρικός.  Η τάση φυσιοκρατίας είναι φανερή. Το σώμα δείχνει πιο αληθινό και τα χέρια δεν ακουμπούν το κορμί, όπως γινόταν με παλαιότερους κούρους. Γενικότερα είναι φανερή η πρόοδος που είχε επιτευχθεί στον τομέα της τεχνοτροπίας. Πρόοδος που γίνεται εμφανέστερη αν συγκριθούν, στον συγκεκριμένο τομέα, ο Κροίσος με την πύλη των λεόντων. Η αληθοφάνεια, η φυσικότητά  και η κίνηση που χαρακτηρίζουν τον Κροίσο δείχνουν τις μεγάλες αλλαγές που είχαν συντελεστεί από την Μυκηναϊκή εποχή .

Όσον αφορά τον λόγο κατασκευής των κούρων, συνήθως αυτοί ήταν είτε αφιερώματα σε ιερά είτε επιτάφια μνημεία. Και στις δύο περιπτώσεις τις περισσότερες φορές δωρητές ήταν άνθρωποι αριστοκρατικής καταγωγής. Η τέχνη είχε επηρεαστεί από τις κοινωνικές αλλαγές. Στην αρχαϊκή εποχή οι βασιλείς άρχισαν να χάνουν την αίγλη και τα προνόμια τους και εμφανίστηκαν στο προσκήνιο ικανοί άνθρωποι ευγενικής καταγωγής, που διεκδίκησαν και πήραν μέρος της εξουσίας. Η νέα αυτή τάξη επιθυμούσε να προβάλει την δύναμη αλλά και τα ιδεώδη της . Οι κούροι ήταν ένα μέσο προς επίτευξη αυτού του σκοπού.  Ο συγκεκριμένος κούρος πέρα από την προβολή των ιδανικών της συγκεκριμένης τάξης, έχει ως στόχο να διατηρήσει την μνήμη του νεκρού, όπως μας πληροφορεί η επιγραφή. Είναι ένα ταφικό μνημείο αφιερωμένο στον Κροίσο που σκοτώθηκε στην μάχη .

Η ανατολική ζωφόρος του Παρθενώνα

zoforos-sparmatseto
Η Ανατολική ζωφόρος του Παρθενώνα

Το τρίτο έργο αποτελεί ένα τμήμα της ανατολικής ζωφόρου του Παρθενώνα.  Η ζωφόρος με τον γλυπτό της διάκοσμο είχε μήκος 160 μέτρα και ύψος 1 μέτρο . Δεν υπάρχει συμφωνία για το τι ακριβός αναπαριστά η ζωφόρος. Ίσως την πομπή των Παναθήναιων ίσως κάποια άλλη πομπή. Το τμήμα που δίνεται στην παρούσα εργασία, σήμερα βρίσκεται στο μουσείο της ακρόπολης . Σε αυτό παρατηρούνται τρεις μορφές, μια γυναικεία και δυο ανδρικές, καθισμένες. Ο άνδρας στα αριστερά έχει καλοσχηματισμένα μαλλιά, μούσι και εκφραστικό πρόσωπο, το σώμα του είναι αθλητικό, φοράει ένδυμα από την μέση και κάτω, το αριστερό του χέρι ανασηκώνεται ενώ στα πόδια του φοράει υποδήματα ίσως σανδάλια.. Ο δεύτερος άνδρας, αμέσως μετά, έχει και αυτός καλοσχηματισμένα μαλλιά, δεν έχει μούσι και φαίνεται νεότερος. Γυρίζει προς τα πίσω θέλοντας να συνομιλήσει με τον πρώτο. Έχει και αυτός αθλητικό σώμα και ένδυμα που πέφτει και πάνω στον αριστερό του ωμό.  Λυγίζει τα χέρια του και τον κορμό του  με μεγάλη φυσικότητα  Τέλος η γυναικεία μορφή  έχει μακριά μαλλιά τα οποία συγκρατεί με ταινία ψηλά στο κεφάλι της. Φοράει ένδυμα με πολλές πτυχώσεις που επιτρέπει να αναδεικνύονται τα μέρη του σώματός της που καλύπτει. Το δεξί της χέρι συγκρατεί με χάρη το φόρεμα πάνω στον ώμο της.

Οι τεχνοτροπικές ιδιομορφίες του έργου προδίδουν τις κατακτήσεις της ελληνικής πλαστικής κατά τον 5ο αιώνα. Οι εξιδανικευμένες μορφές με την πλαστικότητα με την οποία αποδιδόταν η γυμνή σάρκα αλλά και τα ενδύματα αποτελούν την καλύτερη απόδειξη. Πέρα από αυτό έχει πια χαθεί η μετωπικότητα και ο αυστηρός χαρακτήρας  της αρχαϊκής περιόδου. Οι ρέουσες επιφάνειες δείχνουν μάλλον την χρήση πήλινων προπλασμάτων για τον σχεδιασμό των μορφών και την σύνθεση των σκηνών. Τέλος έντονη είναι η προσπάθεια για εξωτερίκευση των συναισθημάτων των μορφών, ένα στοιχείο που προκαλεί την συμμετοχή των θεατών στην εξιστορούμενη σκηνή .

Θέλοντας κανείς να σχολιάσει την λειτουργία του έργου αυτού δεν μπορεί παρά να αναφερθεί πρωτίστως στις κοινωνικές αλλαγές της εποχής που επηρέασαν βαθύτατα και την τέχνη. Κατά τους χρόνους της κλασικής εποχής, κυρίως της ώριμης, η προώθηση των δημοκρατικών θεσμών στην Αθήνα φτάνει στο απόγειο της. Η συμμετοχή των ελεύθερων πολιτών στα κοινά δεν ήταν ποτέ στην αρχαιότητα ευρύτερη. Οι πολίτες καταλαβαίνουν την αξία της δημοκρατίας, χάρη στην οποία η Αθήνα έγινε η σημαντικότερη πόλη της εποχής. Το κάλλος στην ψυχή και το σώμα αποτελούν ιδανικό στο οποίο αποβλέπουν οι πολίτες, και αυτό προβάλλεται μέσα από την τέχνη . Αυτόν τον στόχο θέλησε να πετύχει και ο Περικλής με τα οικοδομήματα του Παρθενώνα. Μέσα από τα έργα προβάλλονται οι αξίες της δημοκρατίας και της συμμετοχής. Ο πολίτης είναι πιο υπεύθυνος και συμμετέχει ενεργά στην διαμόρφωση της πολιτικής. Πέρα από αυτό όμως ο Παρθενώνας τονίζει και την παντοδυναμία της Αθήνας. Η δημοκρατία είχε οδηγήσει την Αθήνα να είναι η πρώτη πόλη και δεν θα μπορούσαν τα έργα του Παρθενώνα να μην τονίζουν το γεγονός αυτό .

Η κεφαλή του M. Αλεξανδρου

kefali-alexandrou-sparmatseto
Η κεφαλή του M. Αλεξάνδρου

Το τελευταίο έργο γλυπτικής είναι η κεφαλή του Μ. Αλεξανδρου.  Αποτελεί ελληνιστικό αντίγραφο έργου του Λύσιππου του 330 π.Χ. Το ύψος του είναι 0,30 μέτρα και σήμερα βρίσκεται στο αρχαιολογικό μουσείο της Πέλλας. Η κεφαλή παρουσιάζει τον Μακεδόνα βασιλιά στην ακμή της νεότητάς του. Έχει πυκνή κόμη, που καλύπτει τον αυχένα του, σε αντίθεση με μούσι και μουστάκι που δεν υπάρχουν. Το κεφάλι έχει μια κλήση προς τα αριστερά, τα μάτια του είναι βαθιά στις κόγχες και το βλέμμα του είναι στραμμένο προς τα πάνω. Η μύτη το στόμα και τα αφτιά είναι αρμονικά και όμορφα, ίσως εξιδανικευμένα .

Το παραπάνω έργο αποτελεί δείγμα μιας κατάκτησης των Ελληνιστικών χρόνων, της προσωπογραφίας. Ο καλλιτέχνης της κεφαλής προσπάθησε να αποδώσει τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά ενός συγκεκριμένου προσώπου. Το γεγονός αυτό αποτελεί μια αλλαγή στην Ελληνική τέχνη, αφού παλιότερα αποδιδόταν  η ανθρώπινη μορφή στην γενικότητά της. Πέρα από αυτό παρατηρεί κανείς μια φευγαλέα φυσικότητα σε συνδυασμό με μια προσπάθεια διατήρησης της μνήμης. Συνδέει με άλλα λόγια το συγκεκριμένο έργο, το εφήμερο με το μνημειακό. Σε αυτό βοηθά και έκφραση της ψυχολογίας του Αλέξανδρου που ο Λύσιππος θέλησε να εμφανίσει. Είναι φανερό πως η Ελληνική γλυπτική εισήρθε σε μια νέα εποχή κατά τα ελληνιστικά χρόνια.

Η αλλαγή αυτή στην γλυπτική, όπως είναι φυσικό, προήλθε από αλλαγές στην νοοτροπία των ανθρώπων και στα κοινωνικά δεδομένα της εποχής. Η πόλη – κράτος και η δημοκρατία είχαν δεχθεί σοβαρό πλήγμα μετά τον πελοποννησιακό πόλεμο και τις διαμάχες που τον ακολούθησαν. Η εμφάνιση των Μακεδόνων βασιλέων μετατόπισε το ενδιαφέρον σε έναν μόνο άρχοντα ο οποίος κυβερνά θεοποιημένος πια. Το γεγονός αυτό αλλά και το μέγεθος των απέραντων ελληνιστικών βασιλείων, στην διακυβέρνηση των οποίων οι άνθρωποι δεν διαδραμάτιζαν πια κανένα ρόλο, έκανε τους υπηκόους να στραφούν προς τον εαυτό τους παρακάμπτοντας το κοινό συμφέρον. Η κεφαλή του Μ. Αλεξάνδρου συμπυκνώνει όλες τις παραπάνω παρατηρήσεις. Ο βασιλιάς προσπαθεί να θεοποιήσει τον εαυτό του, στρέφοντας το βλέμμα του στον ουρανό και έχοντας χαρακτηριστικά νεαρού θεού. Θέλει να δείξει την δύναμη του αλλά και να καταστήσει τον εαυτό του αναγνωρίσιμο από τους υπηκόους του. Δεν προβάλει κοινά ιδανικά αλλά την ισχύ του μονάρχη. Το άτομο πια ήταν σημαντικότερο από το σύνολο των πολιτών.

Επίλογος

Μελετώντας κανείς τα τέσσερα αυτά έργα μπορεί να βγάλει χρήσιμα συμπεράσματα για την ιστορική διαδρομή της ελληνικής γλυπτικής. Η διαδρομή αυτή ξεκινά από την Μυκηναϊκή εποχή με κτίσματα εντυπωσιακά που θέλουν να τονίσουν την δύναμη του ηγεμόνα. Συνεχίζει στην αρχαϊκή εποχή οπού οι ευγενείς είναι αυτοί που κυβερνούν και χρησιμοποιούν την τέχνη για να προβάλουν τα δικά τους ιδεώδη και να διατηρήσουν την μνήμη. Με την κλασική εποχή η γλυπτική φτάνει στο αποκορύφωμα της, ο Παρθενώνας προβάλει την δημοκρατία και την δύναμη των πολλών. Τέλος στην ελληνιστική εποχή η τέχνη μπαίνει σε μια νέα εποχή, πιο εκκοσμικευμένη, πιο εξωστρεφής και κοσμοπολίτικη. Με τον τρόπο αυτό η ελληνική γλυπτική διατρέχει μια μακροχρόνια πορεία που την διαμορφώνει και την κάνει ομορφότερη και εντυπωσιακότερη.

Σχετικά άρθρα

Αντιπροσωπευτικά έργα τέχνης που ορίζουν τα Χριστούγεννα

Οπτικοποιώντας την ανθρωπότητα | Μια ψηφιακή έκθεση των μεγαλύτερων μουσείων της χώρας

Βασίλειος Μακέδος

Τέχνη χωρίς σύνορα: Ουκρανικό Art project “RE: CREATION” στη Θεσσαλονίκη

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X