Sparmatseto
Projects

Η Αρχαία Ελληνική θρησκεία ως τελετουργία

Τελετουργική θρησκεία

Η αρχαία ελληνική θρησκεία χαρακτηρίζεται συχνά τελετουργική. Τι εννοούμε όμως με τον όρο τελετουργική και γιατί η αρχαία ελληνική θρησκεία είναι κατεξοχήν τέτοια;

Θα ήταν χρήσιμο αρχίζοντας να αποσαφηνιστεί ο ίδιος ο όρος τελετουργία. Θα μπορούσε να ειπωθεί πως μια τελετουργία είναι ένα σύνολο κινήσεων και ενεργειών που κάνει ένα άτομο ή μια ομάδα ατόμων με στόχο την οργάνωση του χώρου και του χρόνου, προκειμένου να καθορισθούν οι σχέσεις μεταξύ θεών και ανθρώπων ή να ταξινομηθούν οι ανθρώπινες κατηγορίες και οι δεσμοί που τους συνδέουν.

Είναι γεγονός πως η αρχαία ελληνική θρησκεία χαρακτηριζόταν από πολλές και ποικίλες τελετουργικές πράξεις λατρείας. Κάθε αλλαγή, κάθε γεγονός αλλά και κάθε περίοδος του έτους σχετιζόταν με τέτοιες πράξεις λατρείας. Η καθημερινότητα των ανθρώπων ήταν γεμάτη λατρευτικές τελετές που έπρεπε να τηρούν οι άνθρωποι εάν ήθελαν την προστασία και την εύνοια των θεών. Γενικότερα θα μπορούσε να ειπωθεί ότι οι τελετουργίες αποτελούσαν την βάση της αρχαίας ελληνικής θρησκείας η οποία είχε δομηθεί πάνω σε αυτές.

 

Μια τελετουργία είναι ένα σύνολο κινήσεων και ενεργειών που κάνει ένα άτομο ή μια ομάδα ατόμων με στόχο την οργάνωση του χώρου και του χρόνου, προκειμένου να καθορισθούν οι σχέσεις μεταξύ θεών και ανθρώπων  ή να ταξινομηθούν οι ανθρώπινες κατηγορίες και οι δεσμοί που τους συνδέουν.

 

Η σημασία του γεγονότος αυτού γίνεται ακόμη πιο σημαντική  αν αναλογισθεί κανείς πως από την ελληνική θρησκεία απουσίαζαν κάποια στοιχεία που θεωρούνται δεδομένα στις περισσότερες μονοθεϊστικές θρησκείες της Μεσογείου. Πρώτον η Θρησκεία των αρχαίων Ελλήνων δεν στηριζόταν σε καμία αποκάλυψη που παρέχεται από τους θεούς στους ανθρώπους, για τον λόγο αυτό δεν υπήρχε ούτε προφήτης ούτε ιδρυτής. Επίσης δεν υπήρχε ιερό βιβλίο που να αποτελεί την βάση του θεολογικού συστήματος, οπότε δεν υπήρχαν ούτε ειδικοί ερμηνευτές του βιβλίου αυτού, με άλλα λόγια δεν υπήρχε ιερατείο.  Τέλος απουσιάζει από την θρησκεία αυτή το δόγμα και η έννοια της ενιαίας εκκλησίας, σαν μια ιδιαίτερη ιεραρχημένη οργάνωση. Την απουσία όλων αυτών των δομών καλούνταν να την αναπληρώσουν οι τελετουργικές λατρευτικές πράξεις.

Τέλος και η θρησκευτικότητα των ανθρώπων της εποχής και ο τρόπος που αυτή εξωτερικευόταν συμβάλουν στο να χαρακτηριστεί η αρχαία ελληνική θρησκεία τελετουργική. Η θρησκευτικότητα των Ελλήνων της εποχής συνίστατο στην ακριβή τήρηση των τελετουργικών πράξεων λατρείας. Μέσα από αυτές εκφράζεται ο σεβασμός και αποδίδονταν οι οφειλόμενες τιμές στους θεούς . Η πίστη τους στους θεούς δεν απαιτούσε την απόλυτη προσήλωση σε κάποιο δόγμα για το οποίο δεν έπρεπε να υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία. Αντιθέτως, η σχέση των αρχαίων Ελλήνων με τους θεούς τους και την θρησκεία τους συνίστατο στην τήρηση των πράξεων λατρείας που επέβαλε η παράδοση.

Βασικές ιερές πράξεις

Θα πρέπει να γίνει αρχή από τις θυσίες και αυτό διότι αυτές ήταν το κέντρο της επίσημης θρησκείας. Ιδιαίτερα οι αιματηρές αποτελούσαν τις σημαντικότερες από αυτές. Η αιματηρή θυσία διατροφικού τύπου ήταν ο τελετουργικός σφαγιασμός ενός ή περισσοτέρων ζώων από τα οποία ένα μέρος τοποθετούταν στον βωμό και καιγόταν, ενώ το υπόλοιπο καταναλωνόταν, αφού είχε ψηθεί ή βραστεί, από τους συμμετέχοντες στην θυσία, συμφωνά με συγκεκριμένους όρους. Αρχικά διαλεγόταν το θύμα το οποίο θα έπρεπε να θεωρηθεί κατάλληλο από τον ιερέα, έπειτα οδηγούταν στον βωμό. Ραντιζόταν με νερό για να εξασφαλισθεί η συγκατάθεσή του. Ο ιερέας έκαιγε μερικές τρίχες από το κεφάλι του θύματος και έπειτα αυτός ή ο βοηθός του έσφαζαν το ζώο πάνω στον βωμό. Τέλος το ζώο τεμαχιζόταν και αφού καιγόταν το τμήμα που προοριζόταν για τους θεούς το υπόλοιπο μοιραζόταν σε ίσα μέρη στους παραβρισκόμενους.

Υπήρχαν βέβαια και θυσίες που ξέφευγαν από το παραπάνω πλαίσιο. Στην αιματηρή θυσία μη διατροφικού τύπου το θύμα δεν καταναλωνόταν από τους παραβρισκόμενους αλλά καιγόταν ολόκληρο πάνω στον βωμό και ονομαζόταν ολοκαύτωμα. Υπήρχε τέλος και η ωμοφαγία κατά την οποία το θύμα κομματιαζόταν και καταναλωνόταν ωμό.

Σε κάθε μια από τις περιπτώσεις αυτές η θυσία μπορούσε να προσφερθεί από έναν ιδιώτη, από μεγαλύτερες ομάδες ιδιωτών αλλά και για λογαριασμό ολόκληρης της πόλης. Τα θύματα διέφεραν  σε αριθμό και αξία ανάλογα με τον πλούτο αυτού που τα προσέφερε, την σπουδαιότητα της γιορτής αλλά και την ίδια την φύση της λατρείας, καθώς κάποιες φορές απαιτούταν ένα συγκεκριμένο είδος ζώου για κάθε περίσταση. Σε κάθε περίπτωση όμως ήταν οικόσιτα ζώα.

Πέρα από τις αιματηρές θυσίες υπήρχαν και οι αναίμακτες. Σε αυτές χρησιμοποιούταν διάφορα τρόφιμα ή αρωματικά καρυκεύματα. Γλυκά, όσπρια και κάθε είδους φαγώσιμα προσφέρονταν στους θεούς. Επρόκειτο για θυσίες που λάμβαναν χώρα καθημερινά σε ιδιωτικές οικίες αλλά και σε ιερά. Σε αυτές, όπως και στις αιματηρές, μέσω της θυσίας οι άνθρωποι μοιράζονταν ένα τμήμα της τροφής τους με τους θεούς. Ορισμένες λατρείες ή θρησκευτικά κινήματα τα οποία αντιτάσσονταν ιδεολογικά στις θυσίες ζώων και στην κατανάλωση κρέατος, όπως ήταν τα Ορφικά μυστήρια, έκαναν χρήση μόνο των αναίμακτων θυσιών.

Άλλες βασικές ιερές πράξεις ήταν και οι υγρές προσφορές. Αυτές προσφέρονταν είτε ως μέρος θυσιών είτε ως ανεξάρτητες τελετές και διακρίνονταν σε δύο είδη τις σπονδές και τις χοές. Στις σπονδές χύνονταν ένα μέρος ενός υγρού πάνω στον βωμό ή στο χώμα. Το υγρό αυτό ήταν συνήθως κρασί με νερό ή σκέτο κρασί. Το υγρό μεταγγιζόταν από μια κανάτα, την οινοχόη, σε ένα επίπεδο κύπελλο χωρίς βάση, την φιάλη, έπειτα έχυναν ένα μέρος του περιεχομένου και συνήθως έπιναν το υπόλοιπο, αν και σε κάποιες σπονδές δεν καταναλωνόταν το υγρό. Οι σπονδές διαδραμάτιζαν έναν πολύ σημαντικό ρόλο στις ζωές των ανθρώπων. Συνόδευαν τις ιεροτελεστίες της καθημερινής ζωής, σηματοδοτούσαν την αρχή ή το τέλος ενός γεγονότος αλλά και επικύρωναν όρκους και συμμαχίες.

Οι χοές ήταν και αυτές ένα είδος υγρής προσφοράς. Απευθύνονταν κυρίως στους νεκρούς. Το υγρό που χρησιμοποιούταν ήταν μέλι με γάλα ή νερό και σπανιότερα κρασί ή και σκέτο νερό. Το υγρό χυνόταν από ειδικά σκευή στο χώμα ή πάνω σε έναν τύμβο. Με τον τρόπο αυτό πίστευαν πως δημιουργούταν ένας δεσμός ανάμεσα στους ζωντανούς και τους νεκρούς. Άλλες φορές με χοές τιμούσαν κάποιες συγκεκριμένες θεότητες όπως οι Μούσες, οι Νύμφες και οι Ερινύες.

Δεν θα πρέπει τέλος να παραληφθούν από τις βασικές ιερές πράξεις οι προσευχές. Και αυτό διότι αποτελούσαν ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της θρησκευτικής ζωής αλλά και της καθημερινότητας των αρχαίων Ελλήνων. Προσευχές συναντώνται είτε μόνες τους είτε να συνοδεύουν θυσίες ή σπονδές. Έτσι από την μία πλευρά απαγγέλλονταν προσευχές σε πολλές περιπτώσεις του ιδιωτικού και του δημόσιου βίου, όπως στην αρχή των συμποσίων ή πριν την αγόρευση των ρητόρων στην εκκλησία του δήμου. Από την άλλη οι προσευχές συνόδευαν άλλες ιερές πράξεις. Με την προσευχή αρχίζουν οι μεγάλες θυσίες καθώς ο ιερέας την απαγγέλει με δυνατή φωνή για να προσελκύσει το ενδιαφέρων των θεών προς τιμή των οποίων γινόταν η θυσία. Ακόμη με προσευχές και σπονδές αναχωρούσαν οι πολεμιστές από την πόλη και άρχιζε μια μάχη. Γενικότερα θα μπορούσε να ειπωθεί πως είτε με τη στερεότυπη μορφή ενός λειτουργικού τύπου, είτε σε διασκευασμένη μορφή, ανάλογα με την περίσταση και το άτομο που την εκφωνεί, η προσευχή ήταν ένα ουσιαστικό συστατικό στοιχείο των τελετών και των ιερών πράξεων.

art-3970908_640-sparmatseto(1)

 

Ο ρόλος των θρησκευτικών λειτουργών

Θα πρέπει να διασαφηνιστεί αρχικά πως, όπως ειπώθηκε στο πρώτο μέρος της εργασίας, οι βασικές ιερές πράξεις των αρχαίων Ελλήνων δεν απαιτούσαν κανένα ειδικό διαμεσολαβητή. Δεν υπήρχε κανένας ειδικός θεματοφύλακας μιας γνώσης που μόνο αυτός θα μπορούσε να επικοινωνεί με τους θεούς. Άρα δεν χρειάζονταν κληρικοί και για τον λόγο αυτό σχεδόν κάθε άνθρωπος μπορούσε στο σπίτι του ή σε ένα ιερό να εκπληρώσει τα θρησκευτικά του καθήκοντα. Πέρα όμως από τις ιδιωτικές ιερές πράξεις υπήρχαν και οι δημόσιες για τις οποίες χρειάζονταν ένας αριθμός ανθρώπων, που τους επέλεγε η πόλη, για να εξυπηρετεί τις ανάγκες των ναών και των ιερών.

Για τον λόγο αυτό υπήρχαν άνθρωποι επιφορτισμένοι με διάφορα καθήκοντα που διαδραμάτιζαν ποικίλους ρόλους στην θρησκευτική ζωή της εποχής. Ξεκινώντας από τους ιερείς και τις ιέρειες θα πρέπει να αναφερθεί ότι ήταν πρόσωπα σεβαστά που τους διόριζε η πόλη, συνήθως με κλήρο και για μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, αν και υπήρχαν κάποια ιερατικά αξιώματα που περιορίζονταν στα μέλη ενός συγκεκριμένου γένους ή που ήταν ισόβια.  Ο ρόλος τους ήταν λειτουργικός και διοικητικός. Ήταν ουσιαστικά αυτοί που επόπτευαν τις διάφορες λατρείες. Βοηθούσαν στην διεξαγωγή των θυσιών, διεύθυναν  τις ιεροπραξίες και επέβλεπαν την σωστή εκτέλεσή τους. Επίσης επικουρούμενοι από νεωκόρους, στα μεγάλα ιερά, φρόντιζαν την συντήρηση του ειδώλου που αναπαριστούσε τον θεό του ιερού και των κτιρίων, την ομαλή λειτουργία και την τήρηση της τάξης στον ιερό χώρο. Ως οικονομικοί διαχειριστές έλεγχαν επίσης τα έσοδα και τα έξοδα του ναού. Δεν πρέπει όμως να πιστέψει κανείς πως η θρησκευτική εξουσία ασκούταν αποκλειστικά από τους ιερείς. Θρησκευτική εξουσία ασκούσε ουσιαστικά ο λαός, ο δήμος, διαμέσου κάποιων προσώπων των οποίων η σπουδαιότητα του ρόλου που διαδραμάτιζαν αυξήθηκε κατά τον 5ο αιώνα εις βάρος των ιερέων. Αυτοί ήταν οι ιεροποιοί. Ήταν επιφορτισμένοι να επιβάλλουν στους πιστούς την τήρηση της τάξης και των νόμων στα ιερά,  σε συνεργασία με τους ιερείς οργάνωναν τις μεγάλες θρησκευτικές τελετές και έλεγχαν τα οικονομικά του ιερού. Στην Αθήνα οι ιεροποιοί ήταν μια δεκαμελής ομάδα που εκλέγονταν κάθε χρόνο από τη βουλή και ήταν υπεύθυνοι για τις μεγάλες γιορτές .

Συνεχίζοντας την αναφορά στο παράδειγμα της Αθήνας πρέπει να αναφερθούν οι επιμελητές και οι επιστάτες. Ο ρόλος των πρώτων ήταν η οργάνωση ορισμένων εορτών. Αρχικά είχαν και την οικονομική αρωγή των εορτών αυτών. Γνωρίζουμε π.χ. ότι υπήρχαν τέσσερεις επιμελητές για τα μυστήρια, εκ των οποίων οι δύο εκλέγονταν μεταξύ των Αθηναίων που είχαν υπερβεί το τριακοστό έτος της ηλικίας τους και οι άλλοι δύο από τις δυο μεγάλες οικογένειες ιερέων, τους Κήρυκες και τους Ευμολπίδες. Ο ρόλος των επιστατών, από την άλλη μεριά, ήταν περισσότερο οικονομικός. Ήταν επιφορτισμένοι με τον οικονομικό έλεγχο των λατρειών και επαλήθευαν τα έσοδα και τα έξοδα.

 

Δεν χρειάζονταν κληρικοί και για τον λόγο αυτό σχεδόν κάθε άνθρωπος μπορούσε στο σπίτι του ή σε ένα ιερό να εκπληρώσει τα θρησκευτικά του καθήκοντα

 

Στην Αθήνα επίσης, ορισμένα θρησκευτικά καθήκοντα ασκούνταν και από τους άρχοντες. Για τον λόγο αυτό ο άρχον βασιλεύς και ο επώνυμος άρχον διαδραμάτιζαν σημαντικό ρόλο και στον θρησκευτικό τομέα. Ο άρχον βασιλεύς ήταν ο κύριος φορέας της κρατικής θρησκευτικής εξουσίας. Διεύθυνε τις θυσίες στα πλαίσια των παλαιοτέρων λατρειών, προήδρευε στα Μυστήρια και στα Λύναια και επιτελούσε θρησκευτικό δικαστικό λειτούργημα αφού ήταν επιφορτισμένος με την εκδίκαση υποθέσεων ασέβειας και την διαιτησία συγκρούσεων σχετικά με την ανάληψη θρησκευτικών καθηκόντων. Ο επώνυμος άρχον αντιθέτως ήταν επιφορτισμένος με τις γιορτές που αφορούσαν τις νεοεισαχθείσες στην πόλη λατρείες. Αυτές ήταν τα Μεγάλα Διονύσια, η ιερή αποστολή στην Δήλο, οι πομπές προς τιμή του Ασκληπιού και του Δία Σωτήρα  και τα Θαργήλια, εορτή προς τιμή του Πύθιου Απόλλωνα.

Άλλος ένας άρχοντας επιφορτισμένος με θρησκευτικά καθήκοντα ήταν και ο πολέμαρχος. Αυτός ήταν επιφορτισμένος με τις θυσίες στην Αγροτέρα Άρτεμη και στον Ενυάλο. Επίσης επέβλεπε τους αγώνες που γίνονταν προς τιμή των πολεμιστών που έπεσαν στο πεδίο της μάχης αλλά και τις γιορτές που λάμβαναν χώρα κατά την επέτειο της μάχης του Μαραθώνα. Τέλος στα καθήκοντά του συμπεριλαμβάνονταν οι θυσίες προς τιμή του Αρμόδιου και του Αριστογείτονα.

Θα ήταν παράληψη, τέλος, να μην γίνει αναφορά στους λειτουργούς που η πόλη επέλεγε για να συμβουλευτούν τα διάφορα μαντεία για λογαριασμό της. Οι χρησμοί, και ιδιαίτερα αυτοί του μαντείου των Δελφών, διαδραμάτιζαν ένα πολύ σημαντικό ρόλο. Η κάθε πόλη επέλεγε τα άτομα που θα έστελνε να παραλάβουν τους χρησμούς. Τα άτομα αυτά ονομάζονταν, ανάλογα με την πόλη, θεωροί, πύθιοι, δημιουργοί ή θεοπρόποι. Σε κάποιες πόλεις ο ρόλος τους δεν περιοριζόταν μόνο στην παραλαβή των χρησμών αλλά ήταν και οικονομικός. Για παράδειγμα στην Αθήνα ο αρχιθεωρός, ως επικεφαλείς των θεωρών, ήταν επιφορτισμένος και με την συντήρηση της αποστολής στο μαντείο των Δελφών. Γενικότερα τα άτομα αυτά κατείχαν μια σημαντική κοινωνική θέση και ο ρόλος τους ήταν ουσιαστικός για την ζωή της πόλης.

Σχετικά άρθρα

Η ιστορία του βαμμένου αυγού

«Ξέσκεπος ουρανός» Αναλόγιο – αφιέρωμα στον Νίκο Καζαντζάκη

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Πόσο δίκαιοι ήταν ο Πόντιος Πιλάτος και η δίκη του Χριστού;

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X