Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Σιτάρι, Αμπέλι, Ελιά οι συμβολισμοί που προσλαμβάνουν στις διαβατήριες τελετουργίες του γάμου και του θανάτου

Το φαγητό, στοιχείο υλικό, πέρα από την προφανή αξία του για την επιβίωση, έχει και έντονες συναισθηματικές και ιδεολογικές προεκτάσεις. Αποτελεί συλλογική και συμβολική πρακτική που γίνεται δίοδος έκφρασης, διαχείρισης και μεταβίβασης συλλογικών ταυτοτήτων. Η τροφή ως πολιτισμικό στοιχείο παρουσιάζει διαφοροποιήσεις, είναι προκαθορισμένη για κάθε περίσταση. Αποτελεί ψυχική ενίσχυση των εθιμικών πράξεων και των σχετικών δοξασιών.  Για τον λόγο αυτό ειδικές τροφές είναι ενσωματωμένες σε συγκεκριμένες στιγμές της ανθρώπινης ζωής και σε τελετουργίες με συμβολικό χαρακτήρα. Αυτό γίνεται κυρίως στους διάφορους σταθμούς του κύκλου της ζωής και στις εναρκτήριες ή διαβατήριες στιγμές του χρόνου. Τέτοιες ειδικές τροφές αποτελούν για τον μεσογειακό χώρο, κυρίως το σιτάρι (ψωμί), ο καρπός του αμπελιού (κρασί) και η ελιά (λάδι). Συνιστούν διαχρονικά και συγχρονικά, βασικά προϊόντα της αγροτικής παραγωγής αλλά και σημαίνοντα πολιτισμικά στοιχεία. Για τον λόγο αυτό είναι επιφορτισμένα με ένα πλήθος συμβολικών ρόλων.

Κρίνεται απαραίτητο εισαγωγικά να διασαφηνιστούν μερικές σημαντικές λεπτομέρειες. Το πρώτο είναι ότι όσα θα αναφερθούν αφορούν την παραδοσιακή διατροφή και τις παραδοσιακές κοινωνίες, μιας και σήμερα η εμπορευματοποίηση της τροφής αλλά και η εύκολή επικοινωνία με διαφορετικές διατροφικές συνήθειες, έχουν μεταβάλλει τον ρόλο της τροφής ακόμη και σε συγκεκριμένες σημαντικές στιγμές της ζωής. Οι όροι «παραδοσιακή κοινωνία» και «παραδοσιακός πολιτισμός» έχουν για ορισμένους μελετητές κυρίως ιστορικό περιεχόμενο, καθώς δίνουν βαρύτητα στην μεγάλη χρονική τους διάρκεια, που ορίζεται από την τουρκοκρατία μέχρι τη δεκαετία του 1950.  Στις κοινωνίες αυτές ο κύκλος της ζωής περιελάμβανε τρείς σημαντικούς σταθμούς: την γέννηση, τον γάμο και τον θάνατο. Ο χρόνος της ζωής χωρίζεται σε καθημερινό και τελετουργικό και αποτελεί χαρακτηριστικό του το γεγονός ότι ιδιωτικός και δημόσιος χαρακτήρας στις ποικίλες εκδηλώσεις δεν διαχωρίζονται στεγανά.

Πέρα από αυτά, πολύ συχνά γίνεται λόγος για «τελετουργίες» και «διαβατήριες τελετές», τι σημαίνουν όμως οι όροι αυτοί; Με τον όρο «τελετουργία» εννοείται ένα σύνολο κινήσεων και δράσεων που διαθέτουν συμβολικό νόημα διαφέροντας με αυτόν τον τρόπο από τις κινήσεις της καθημερινότητας. Όσον αφορά τις «διαβατήριες τελετές» είναι οι ιδιαίτερες τελετουργίες που υπονοούν ή συνδέονται με κάποιο είδος μετάβασης και συνήθως περιέχουν συμβολικό υπόστρωμα. Η γέννηση, ο γάμος και η ταφή είναι χαρακτηριστικά είδη διαβατήριας τελετής με ανάλογο συμβολικό περιεχόμενο .

 

olive-oil-sparmatseto (1)
Image by Couleur on Pixabay

 

ΓΑΜΟΣ

Ο γάμος θεωρούνταν ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ζωή των ανθρώπων. Πρόκειται για την νόμιμη ένωση δυο ετερόφυλων ατόμων και την μετάβασή τους από μια κατάσταση σε μια άλλη (για τον λόγο αυτό ο γάμος θεωρούνταν διαβατήρια τελετή). Στη νεοελληνική παράδοση η ένωση αυτή επικυρώνεται με διάφορες εθιμικές τελετουργίες. Όλες τους έχουν θρησκευτικό, μαγικό και συμβολικό χαρακτήρα. Οι δοξασίες αυτές αποσκοπούσαν στην επίτευξη των τριών βασικών σκοπών του γάμου: την ένωση του νέου ζευγαριού, την πολυτεκνία (κυρίως την αρρενογονία) και την οικονομική ευμάρεια. Όλα ξεκινούν από τον φόβο για την τύχη του ζευγαριού και η χρήση του ψωμιού, του κρασιού και του λαδιού ήταν σημαντικά μέσα για την εξασφάλιση της προστασίας και της ευτυχίας του.

Το ψωμί διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Έχει την δύναμη να προστατεύσει τους μελλόνυμφους από κάθε επιβουλή. Συνάμα έχει την δύναμη να εξασφαλίσει για τον κοινό βίο ευτυχία, αφθονία αγαθών και δύναμη ευτεκνίας. Για τον λόγο αυτό είναι παρόν σε κάθε εκδήλωση του γάμου. Οι γαμήλιοι άρτοι παρασκευάζονται με συγκεκριμένη ιεροτελεστία και καταναλώνονται τελετουργικά. Χρησιμοποιούνται σε όλη την διαδικασία: με ψωμί θα γίνει το κάλεσμα των συγγενών, ψωμί θα παρασκευάσουν καλότυχα κορίτσια την παραμονή του γάμου, ο γαμπρός πριν ξεκινήσει από το σπίτι του για να παραλάβει την νύφη θα πάρει μαζί του ένα ψωμί ως σύμβολο δύναμης και τύχης. Επίσης κομμάτια ψωμιού θα ρίξει η νύφη πριν φύγει από το σπίτι της στην στέγη, ως προσφορά στα δαιμονικά όντα που ζουν εκεί.

Αλλά και το κρασί και το λάδι περιέχουν παρόμοιους συμβολισμούς. Σε πολλά μέρη της Ελλάδας πριν το γάμο οι μελλόνυμφοι πρέπει να κοινωνήσουν και έπειτα να παντρευτούν. Το κρασί έχει καθαρτήρια και εξαγνιστική δύναμη και για τον λόγο αυτό χρησιμοποιήθηκε από την Χριστιανική εκκλησία στην κοινωνία. Αλλά και η προσφορά από τον ιερέα κρασιού από κοινό ποτήρι στους νεόνυμφους και στον κουμπάρο τονίζει την συμβολική δύναμη του κρασιού να ενώνει το ζευγάρι, να τους βοηθά να αποκτήσουν κοινή δύναμη αλλά και υλική αφθονία. Παρόμοιες καθαρτήριες και εξαγνιστικές ιδιότητες έχει και το λάδι. Πολλές φορές χρησιμοποιείται μαζί με το ψωμί όπως στην προσφορά ψωμιού ραντισμένου με λίγο λάδι.

grapes-sparmatseto(1)
Image by skeeze on Pixabay

 

ΘΑΝΑΤΟΣ

Ο κύκλος της ζωής του ανθρώπου κλείνει με τον θάνατο. Ο σκοπός όλων των τελετουργιών που σχετίζονται με αυτόν είναι να βοηθήσουν την ψυχή του νεκρού στην μεταβατική πορεία της από την ζωή στον θάνατο. Έπειτα πρέπει να εξασφαλιστεί η θεϊκή συγχώρεση για κάθε ανθρώπινο αμάρτημα αλλά και να προστατευτούν οι ζωντανοί από πιθανή εχθρότητα ή εκδικητικότητα του ίδιου του νεκρού.

Τον σκοπό αυτό θέλουν να πετύχουν το κρασί, το λάδι και το σιτάρι. Αποτελούν σύμβολα καθαρτήρια και εξαγνιστικά που χρησιμοποιούνται σε όλες τις φάσεις των τελετουργιών του θανάτου. Κατά την προετοιμασία του νεκρού σε πολλές περιοχές της Βόρειας Ελλάδας πλένουν τον νεκρό ή μόνο το πρόσωπό του με κρασί ή με κρασί, νερό και λάδι. Πολλές φορές το κρασί αναμιγνύεται με το ψωμί και προσφέρεται στους πενθούντες. Κατά την εκφορά κρασί και ψωμί είναι τα στοιχεία που προπορεύονται στην πομπή. Παραδείγματος χάριν στη Θράκη, της όλης πομπής προηγούνται συγγενείς που κρατούν κρασί και ψωμί. Τέλος κατά την προετοιμασία του τάφου και την ταφή αυτός θυμιατίζεται και ραντίζεται με κρασί, ο νεκρός σκεπάζεται με το σάβανο και από πάνω ο ιερέας ρίχνει κρασί σε σχήμα σταυρού και λίγο χώμα.

Μετά την κηδεία σε πολλά μέρη ακολουθεί γεύμα. Παράδειγμα μπορεί να αποτελέσει η Δράμα. Μετά την ταφή στρώνουν τραπέζι στα μνήματα και τρώνε όλοι μαζί. Πάνω στον τάφο τοποθετούν ένα ποτήρι κρασί και ένα πλαστό ψωμί. Πριν φάνε παίρνουν ένα κομμάτι από το ψωμί το βουτάνε στο κρασί και το τρώνε.  Γενικότερα στην Μακεδονία μετά την ταφή πλένουν τα χέρια τους, παίρνουν ένα κομμάτι ψωμί που το βουτάνε στο μέλι και πίνουν λίγο κρασί ή ρακί.

Σε όλο τον κύκλο του πένθους τέλος, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει το σιτάρι όχι με την μορφή του ψωμιού μόνο αλλά και καθεαυτό. Τα κόλλυβα χρησιμοποιούνται σε όλη την Ελλάδα και συνδέονται με μια αρχέγονη, πολύ διαδεδομένη από την αρχαιότητα ακόμη, συνήθεια, αυτήν της πανσπερμίας. Η συμβολική σημασία είναι γονιμική και αναγεννητική η οποία τεκμηριώνει την ιδέα του γεννητικού θανάτου. Συνάμα έχει και ιδιότητες μαγικές – αντιβασκανικές προσπαθώντας να εξουδετερώσει τον φθόνο των νεκρών για τα επίγεια αγαθά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα χρήσης σιταριού αποτελεί η Βόνιτσα Αιτωλοακαρνανίας οπού στις εννέα ήμερες μετά την ταφή οι γυναίκες τελούν μια ιεροτελεστία βράζοντας σιτάρι που συμβολίζει τον κύκλο τις ζωής αλλά και τον σύνδεσμο των ανθρώπων με την γη.

Επιλογικά θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το σιτάρι (ψωμί), το αμπέλι (κρασί) και η ελιά (λάδι) συνιστούν τα τρία βασικά στοιχεία της ελληνικής διατροφής και συνάμα τους ισχυρότερους συμβολισμούς της χριστιανικής θρησκείας αλλά και των κατά τόπους εθίμων. Έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιοελληνική παράδοση και δημιουργούν ένα παραδοσιακό τελετουργικό, το οποίο σχετίζεται με τις μεγάλες στιγμές της ανθρώπινης ζωής. Οι παραδοσιακοί άνθρωποι πιστεύοντας στις ισχυρές ιδιότητες τους, τόσο για την προστασία από δαιμονικές δυνάμεις όσο και ως μέσα που εξασφαλίζουν την καλοτυχία, προσέδωσαν σε αυτά ιδιαίτερους συμβολισμούς που τους βοηθούσαν να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις της ζωής.

 

Σχετικά άρθρα

Η πολιτική ορθότητα και ένας λόγος που έρχεται καινούριος | Του Κώστα Μπλιάτκα

Οι κορυφαίοι συλλέκτες τέχνης και γιατί πρέπει να τους μοιάσεις (ή να προσπαθήσεις τουλάχιστον)

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Η Εσθήρ και η δύναμη της προσευχής | Της Μαρίας Σκαμπαρδώνη

Μαρία Σκαμπαρδώνη

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X