Sparmatseto
Μουσική

Η ατονική μουσική του Arnold Schoenberg: μουσικός εξπρεσιονισμός

Δημιουργός του έργου Φεγγαρίσιος Πιερότος είναι ο Άρνολντ Σένμπεργκ. Το έργο ανήκει στην περίοδο δημιουργίας του που χαρακτηρίζεται ατονική – εξπρεσιονιστική. Γεννήθηκε στην Βιέννη, άρχισε να μελετά βιολί από τα οκτώ του χρόνια και σύντομα έκανε τα πρώτα του βήματα στην σύνθεση. Μετά από λίγο καιρό γνωρίζεται με ένα νέο μουσικό τον Αλεξάντερ φον Τσεμλίνσκυ ο οποίος του παρέδωσε μαθήματα μουσικής. Αυτή ήταν και η μόνη μουσική παιδία που έλαβε ποτέ. Χάρη στον δάσκαλό του ο Σένμπεργκ εισάγεται στην μουσική ελίτ της Βιέννης. Το 1899 γράφει  το σεξτέτο εγχόρδων Εξαϋλωμένη Νύχτα, το οποίο αργότερα θα ενορχηστρώσει. Τον επόμενο χρόνο παρουσιάζονται στην Βιέννη πολλά από τα τραγούδια του. Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος θα ανακόψει την καλλιτεχνική του δημιουργία. Στο διάστημα  1915 – 1923 δεν γράφει μουσική αλλά μάλλον διευκρινίζει τις θεωρίες του. Το 1925 υποδεικνύεται να διαδεχθεί τον Φερούτσιο Μπουζόνι στη θέση του καθηγητή της σύνθεσης στην Ακαδημία Τεχνών του Βερολίνου. Η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία τον αναγκάζει να μεταναστεύσει στις ΗΠΑ στα τέλη του 1933 όπου και ορίζεται καθηγητής του πανεπιστημίου της Καλιφόρνια. Εξακολουθεί να γράφει και να διδάσκει εκεί μέχρι τον θάνατό του το 1951 .

Όσον αφορά τον Φεγγαρίσιο Πιερότο, το 1884 ο βέλγος ποιητής Άλμπερ Ζιρώ εκδίδει ένα κύκλο πενήντα μικρών ποιημάτων με τον ίδιο τίτλο που αργότερα θα υιοθετήσει και ο Σένμπεργκ. Ο πιερότος είναι ο ποιητής – κατεργάρης – κλόουν με τους χαρακτηριστικούς μορφασμούς στο λευκό σαν κιμωλία πρόσωπό του. Τα ποιήματα με τις αιφνίδιες  μεταπτώσεις διάθεσης, από την ενοχή και την κατάθλιψη έως την εξιλέωση και την διασκέδαση, φλογίζουν την φαντασία του Σένμπεργκ. Επιλέγει είκοσι ένα ποιήματα και τα επενδύει μουσικά για γυναικεία φωνή και ένα σύνολο δωματίου πέντε εκτελεστών που παίζουν οκτώ όργανα: πιάνο, φλάουτο – πίκολο, κλαρινέτο – μπάσο, βιολί – βιόλα και τσέλο. Χαρακτηριστικό της όλης σύνθεσης είναι το «ομιλούμενο τραγούδι» που χρησιμοποίησε ο Σένμπεργκ. Πρόκειται για ένα νέο ύφος κατά το οποίο η φωνητική μελωδία εκφέρεται περισσότερο προφορικά παρά άδεται σε ακριβή ύψη και με αυστηρή ρυθμική. Το αποτέλεσμα είναι μια εξώκοσμη, αλλόκοτα εντυπωσιακή φωνητική γραμμή.

Παράδειγμα αποτελούν τα ποιήματα Αρ. 18 και 21.  Στο 18 «Η Φεγγαροκηλίδα», ο Πιερότος ενοχλείται από μια λευκή κηλίδα στο κολάρο του μαύρου του σακακιού. Η δυσχερής θέση του ενέπνευσε τον Σένμπεργκ αντιστίξεις περίπλοκες και θεαματικές. Το πιάνο αποδίδει μια τρίφωνη φούγκα καθώς τα υπόλοιπα όργανα ξεδιπλώνουν αυστηρούς κανόνες σε σμίκρυνση και αναδρομή. Στο 21 «Ω Άρωμα Παραμυθένιου Περασμένου Χρόνου» χρησιμοποιεί και τα οκτώ όργανα  Ο Πιερότος θυμάται περασμένες στιγμές και δίνει έτσι την ευκαιρία στον Σένμπεργκ να χρησιμοποιήσει πράες τρίτες και σύμφωνες τριαδικές συγχορδίες του αρμονικού συστήματος που έχει εγκαταλείψει. Η απαγγελία του Πιερότου σβήνει μέσα σε ένα πιανίσιμο .

Πέρα όμως από την περιγραφή του έργου είναι δυνατόν σε αυτό να ανιχνευτούν οι ραγδαίες μεταβολές που επέρχονται στην μουσική του μέλλοντος.  Πρώτο χαρακτηριστικό είναι η ατονικότητα. Η ατονικότητα ως μουσικός όρος, αναφέρεται στην ανυπαρξία ενός καθορισμένου τονικού κέντρου, με αποτέλεσμα την άρση του αισθήματος της τονικότητας.

 

notes-sparmatseto (1)
Image by Nietjuh on Pixabay

 

Η τονικότητα είχε επικρατήσει στον ευρωπαϊκό χώρο από τον 19ο έως τις αρχές του 20ου αιώνα, αν και ήδη από τον 17ο ανιχνεύονται κάποια δείγματα ατονικής μουσικής.  Η διεύρυνση του τονικού συστήματος από τους Βάγκνερ και Στράους, έφτασε την τονική μουσική στα όριά της. Τα πρώτα ατονικά έργα του Σένμπεργκ χρονολογούνται από το 1908. Με την ατονικότητα επέρχονται στην μουσική κάποιες καίριες μεταβολές. Πρώτον η αρμονική και μελωδική γλώσσα είναι ατονικές. Σύμφωνα με τον Σένμπεργκ, με τη βαθμιαία εξασθένηση της τονικότητας και της ιεραρχίας των φθόγγων η μόνη δυνατότητα που μένει είναι να μην υπάρχει καθόλου τονικό κέντρο. Δεύτερον, Στην ατονική μουσική καταργείται η σχέση σύμφωνων και διάφωνων διαστημάτων. Τέλος, αποδεσμεύονται οι συγχορδίες από καθορισμένες κατευθύνσεις, όπως αλυσίδες, πτώσεις κ.ά .

Τέλος η ατονικότητα πέρα από τις παραπάνω αλλαγές επιφέρει μεταβολές στην μουσική γενικότερα. Πρώτον θα πρέπει να αναφερθεί ότι ανανεώνονται παλιές και δημιουργούνται νέες μουσικές φόρμες. Το νέο ύφος της ατονικότητας απαιτεί την ανανέωση παλαιότερων μουσικών μορφών, όπως την φόρμα της σονάτας αλλά και την δημιουργία νέων όπως η συμφωνία δωματίου για ένα μέρος, οι σουίτες κομματιών για ορχήστρα, κύκλοι λίντερ κ.ά. Δεύτερον, σε σύγκριση με τα τονικά στα ατονικά έργα του Σένμπεργκ η εμπλοκή μουσικών θεμάτων και μοτίβων γίνεται με διαφορετικό τρόπο. Στον Σένμπεργκ υπάρχουν έργα αθεματικά, πολύθεματικά καθώς και όλοι οι ενδιάμεσοι τύποι. Τέλος, πρέπει να αναφερθεί η αντίστιξη. Μάλιστα η ενασχόληση του Σένμπεργκ με τεχνικές αντίστιξης αποτελεί χαρακτηριστικό του ύφους του. Επιδιώκει να πετύχει ενότητα στη νέα του γλώσσα, μέσω οριζόντιων ηχητικών δομών.

Σχετικά άρθρα

Εβελίνα Μεγαλοκονόμου – Πιο κοντά | Νέο τραγούδι

Δωρεάν παραστάσεις από την Όπερα του Παρισιού

Βασίλειος Μακέδος

Πέθανε ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X