Sparmatseto
Τέχνες Χορός

Ο Χορός στο Βυζάντιο

Η έννοια και η σημασία του χορού στην Βυζαντινή περίοδο είναι θεμελιακά διαφορετική από την αντίστοιχη της κλασικής περιόδου. Οι σχετικές πληροφορίες ξεκινούν τα τελευταία χρόνια της παρακμασμένης πια Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η ρωμαϊκή τέχνη, που στην αρχή της ήταν απλή και αρμονική, βασισμένη σε Ελληνικά πρότυπα, αποτελούσε πια παρελθόν. Μια χαρακτηριστική εικόνα της πραγματικότητας της εποχής παρέχει ο Ποζέ Γκαρωντύ στο έργο του Ο χορός στην ζωή (1972) στο οποίο αναφέρει ότι την εποχή των Διοκλητιανών στην Ρώμη «… τα θεάματα καθρέφτιζαν την ιστορική παρακμή, οι τέχνες γινόταν όλο και πιο χονδροειδείς: σαδιστικές βιαιότητες του τσίρκου και πρόστυχη παντομίμα». Ο χορός και μαζί του και άλλες μορφές λαϊκής ψυχαγωγίας έχασε σταδιακά την αρχική του υφή. Έπαψε να αποτελεί έναν ιδανικό τρόπο εκγύμνασης του σώματος και καλλιέργειας της ψυχής. Διασπάστηκε η τρισυπόστατη μορφή του, αποσυνδέθηκε από τον λόγο και την μουσική και κατάντησε απλά ένα εμπορευόμενο θέαμα και μια «ευκαιρία για αχαλίνωτη ακολασία και αισθησιασμό» (Shawn, 1974, Κράους, 1980) .

Στο γεγονός αυτό συντέλεσαν δυο πραγματικότητες της εποχής. Αφενός η χαμηλή ευαισθησία και η ελάχιστη χορευτική δεινότητα και αισθητική των Ρωμαίων πολιτών, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν για την ψυχαγωγία τους σκλάβους, αιχμαλώτους ή απελεύθερους, δίνοντας με τον τρόπο αυτό την εικόνα ενός μωσαϊκού εθνοτήτων το οποίο είχε ποίκιλες καταβολές και αισθητικά πρότυπα. Αφετέρου η αναπόφευκτη σύνδεση του χορού με το νοσηρό τρόπο ζωής τους. Ο χορός συνταυτίστηκε με την διοργάνωση τρομακτικών δημόσιων θεαμάτων στα αμφιθέατρα και τις αρένες όπου και χρησιμοποιήθηκε για τους γνωστούς σκοπούς της ψυχαγωγίας της μάζας μέσω της βίας, του αίματος και των βασανιστηρίων. Φυσικό ήταν η κατάσταση αυτή να καταδικασθεί έντονα από τους ηθικολόγους και από τους Χριστιανούς .

Το γεγονός αυτό είχε σαν λογική συνέπεια την εχθρότητα της Χριστιανικής εκκλησίας προς τον χορό. Όταν ο Χριστιανισμός έγινε επίσημος κρατικός θεσμός,  η εκκλησία κήρυξε ανοικτό πόλεμο εναντίων όλων των τεχνών που καθρέπτιζαν την αποσύνθεση της εποχής και έτσι τις οδήγησε σε φθορά και παρακμή. Οι Πατέρες της εκκλησίας χαρακτήριζαν τον χορό «τρέλα ηδονής» και «υπόθεση διαβόλου» και τους χορευτές «διαβολικά πνεύματα». Αιτία της πολεμικής αυτής δεν ήταν μόνο η παρακμή και η ανηθικότητα του χορού. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η πίστη της εκκλησίας στην υπεροχή της ψυχής έναντι του σώματος. Το σώμα θεωρήθηκε εμπόδιο για την ζωή της ψυχής, ο άνθρωπος έπρεπε να προσανατολιστεί προς έναν άλλο κόσμο, αποστρεφόμενος το σώμα το οποίο θα έπρεπε να τιμωρηθεί και να αγνοηθεί. Για τον λόγο αυτό υποβαθμίστηκε η σημασία όλων όσων είχαν σχέση με το σώμα συμπεριλαμβανομένου και του χορού. Υπήρχε όμως και μια τρίτη αιτία, ο χορός ανακαλούσε στην μνήμη των εκπροσώπων της εκκλησίας εθνικές τελετές συνδεδεμένες με την λαϊκή πίστη, λατρεία και δεισιδαιμονία, που βασιζόταν σε αρχαία και ειδωλολατρικά πρότυπα. Για όλους αυτούς τους λόγους η επίσημη εκκλησία εναντιώθηκε στον χορό .

 

 

Κατά την βυζαντινή περίοδο οι σχέσεις εκκλησίας και χορού μετατράπηκαν από καθαρά εχθρικές σε παράδοξα αντιφατικές. Ο χορός συνδεόταν με την Χριστιανική Εκκλησία ποικιλόμορφα, ενώ παράλληλα καταδικαζόταν από αυτή όλο και περισσότερο. Οι πατέρες της εκκλησίας μη μπορώντας να σταματήσουν εντελώς την σύνδεση των ανθρώπων με τον χορό αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν υπολείμματα χορών με σεμνό και λιτανευτικό χαρακτήρα. Κινήσεις και πομπές με χορευτικούς απόηχους αποτέλεσαν μέρος της Θείας Λειτουργίας. Το γεγονός αυτό τεκμηριώνεται από τα επιβιώματα που παρατηρούνται και σήμερα στην Ορθόδοξη και Καθολική Εκκλησία. Παράδειγμα μπορούν να αποτελέσουν τα κινησιακά μοτίβα που συνδέουν τους χερουβικούς ύμνους, τις προσευχές των ιερέων, την λιτανευτική είσοδο του κλήρου, τον «χορό του Ησαïα» στον γάμο και άλλα. Πέρα από αυτό, η χορευτική έκφραση επιδοκιμαστικέ από τους Πατέρες σε θρησκευτικές τελετές υπό τον όρο ότι το ύφος της και ο σκοπός της ήταν ιερός και εμιμείτο τον «κυκλικό χορό των αγγέλων» .

Πέρα από αυτά όμως η σημασία του χορού εξακολουθούσε να παραμένει σημαντική για τους Βυζαντινούς κάτι που αποδεικνύεται από την άμεση σύνδεσή του με πολλές εκδηλώσεις της καθημερινότητας τους. Παρά τους συνεχείς αφορισμούς, τις καταδίκες και τις απαγορεύσεις της επίσημης Εκκλησίας, η λαϊκή παράδοση ήταν τόσο ισχυρή ώστε πάντα τα διάφορα γεγονότα της κοινωνικής ζωής να συνοδεύονται και από χορούς. Ο χορός ήταν παρών στις δημόσιες εκδηλώσεις. Σε όλες τις γιορτές, ακόμη και τις θρησκευτικές, οι άνθρωποι χόρευαν. Είναι γεγονός ότι όσοι συγκεντρώνονταν για να τιμήσουν και να δοξάσουν την μνήμη ενός Αγίου ή ενός μάρτυρα, μετά το τέλος της λειτουργίας, διασκέδαζαν με ποικίλους τρόπους αλλά και χορεύοντας. Τέτοιοι χοροί καταδικάζονταν από την επίσημη Εκκλησία αλλά ποτέ δεν στάθηκε δυνατόν να σταματήσουν. Μάλιστα, αξιοσημείωτο είναι  ότι, ενώ τέτοιοι χοροί απαγορεύονταν στους χώρους έξω από τον ναό, εν τούτοις υπήρξε εποχή κατά την οποία με εισήγηση του πατριάρχη Θεοφύλακτου, χοροί γινόταν μέσα στους ναούς την ημέρα των Χριστουγέννων και των Φώτων. Βέβαια οι Βυζαντινοί δεν χόρευαν μόνο στα πανηγύρια αλλά και στις διάφορες κοσμικές γιορτές. Παράδειγμα αποτελούν οι καλάνδρες οπότε, κατά την ρωμαϊκή συνήθεια, μεταμφιεσμένοι χόρευαν στους δρόμους και τα ρουσάλια τα οποία εορταζόταν στην ύπαιθρο την εβδομάδα μετά την Πεντηκοστή. Γιορτή, βέβαια, αποτελούσε και κάθε χαρμόσυνο γεγονός ή κάθε νίκη του βυζαντινού στρατού και παρείχε την αφορμή για χορό και διασκέδαση, όχι μόνο για τους πολίτες αλλά και για τους στρατιώτες, που όλοι μαζί επευφημούσαν τον βασιλιά χορεύοντας .

Αλλά και σε εκδηλώσεις περισσότερο ιδιωτικού χαρακτήρα ο χορός δεν έλειπε. Οι Βυζαντινοί χόρευαν στους γάμους, τα γενέθλια και τα συμπόσια. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος μνημονεύει συχνά όσους χόρευαν σε γαμήλιες διασκεδάσεις με την συνοδεία αυλών και ασμάτων, όπως και αυτούς που σκιρτούσαν στον χορό «σαν καμήλες», καθώς και τις αντιρρήσεις των ακροατών του, που δεν έβλεπαν κανένα κακό στους χορούς των γάμων. Δεν σταματά όμως στο σημείο αυτό, συχνά στρεφόταν εναντίον και όσων χόρευαν κατά την διάρκεια των συμποσίων. Πράγματι εκτός από τους γάμους, και κυρίως τους βασιλικούς, οι Βυζαντινοί χόρευαν και στα συμπόσια όπου οι πλουσιότεροι καλούσαν ειδικούς χορευτές και χορεύτριες. Αλλά και όταν γιόρταζαν τα γενέθλιά τους ή τα γενέθλια των παιδιών τους ο χορός ήταν από τις βασικότερες διασκεδάσεις τους. Ακόμη και τα γενέθλια του βασιλιά απαιτούσαν χορό. Άρχοντες ανακτορικοί υπάλληλοι και αντιπρόσωποι των δήμων χόρευαν στα ανάκτορα κατά τον εορτασμό των γενεθλίων του βασιλιά .

Τέλος, θα αποτελούσε λάθος να μην υπογραμμιστεί ότι η σημαντική θέση που κατείχε ο χορός κατά την διάρκεια της βυζαντινής περιόδου αποδεικνύεται, όπως και στην περίπτωση της κλασικής, από τις πάρα πολλές αναφορές, τόσο γραπτές όσο και αρχαιολογικές, που υπάρχουν σε σχέση με αυτόν. Ήδη έχει γίνει αναφορά στους Πατέρες της Εκκλησίας και την στάση τους έναντι του χορού. Οι αναφορές όμως δεν περιορίζονται μόνο σε αυτούς. Άλλα κείμενα που αναφέρονται στον βυζαντινό χορό είναι τα διάφορα ονειροκριτικά, ιδιαίτερα εκείνο του Αχμέτ, κυρίως στο κεφάλαιο «Περί ασμάτων και ορχημάτων, αυλήσεως και κιθάρας», τα μεσαιωνικά μυθιστορήματα, πεζά ή έμμετρα, τα επιγράμματα αλλά και οι αναφορές των διάφορων σχολιαστών, κυρίως του Ευστάθιου Θεσσαλονίκης. Και δεν είναι μόνο αυτά, οι χρονικογράφοι και οι συγγραφείς παρέχουν και αυτοί πληροφορίες. Παράδειγμα αποτελούν ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στο έργο του Παιδαγωγός και ο Μιχαήλ Ψελλός στο μικρό του έργο Περι της εν Βυζαντίω γυναικείας πανηγύρεως της Αγαθής. Αλλά και οι αρχαιολογικές αναφορές δεν λείπουν. Υπάρχουν πολλές μαρμάρινες παραστάσεις χορού, μικροτεχνήματα, χειρογραφίες και κυρίως τοιχογραφίες που αναπαριστούν ανθρώπους να χορεύουν και υπογραμμίζουν την σημασία του χορού στα βυζαντινά χρόνια .

Σχετικά άρθρα

Ο Χορός της Φωτιάς – Μια Παράσταση για τον Πόντο

Βασίλειος Μακέδος

«Ρίτερ, Ντένε, Φος» του Τόμας Μπέρνχαρντ

Βασίλειος Μακέδος

Η επανάσταση του 1821…πάει Χόλλυγουντ!!!

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X