Sparmatseto
Θέατρο Τέχνες Χορός

Έννοια και σημασία του χορού κατά τη κλασική περίοδο

Ο χορός ως έκφραση του ανθρώπου αποτελεί ένα πεδίο έρευνας που απασχόλησε και εξακολουθεί να απασχολεί ένα πλήθος ερευνητών. Από την αρχαιότητα ακόμη και μέχρι την σύγχρονη εποχή πολλοί προσπάθησαν και προσπαθούν να κατανοήσουν και να ερμηνεύσουν το φαινόμενο αυτό. Η μουσική  που τον συνοδεύει, ο ρυθμός του, η θεματολογία του, η σχέση του με άλλα είδη έκφρασης κέντρισε το ενδιαφέρον ιστορικών, φιλόλογων, μουσικολόγων και πολλών άλλων επιστημόνων. Προσπαθούν να ερευνήσουν, να κατανοήσουν και να καταλήξουν σε χρήσιμα συμπεράσματα για τον χορό ως σύνολο αλλά και για τα επιμέρους είδη χορού και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Το θέμα είναι πάρα πολύ μεγάλο και οι έρευνες δεν το έχουν αναλύσει και καλύψει πλήρως, συνάμα όμως είναι πολύπλευρο διατηρώντας με τον τρόπο αυτό αμείωτο το ενδιαφέρον των ερευνητών.

Αρχικά, θα πρέπει να επισημανθούν ορισμένα πολύ σημαντικά σημεία που αφορούν τον χορό κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου.  Το πρώτο που θα πρέπει να τονισθεί είναι ότι στην παρούσα εργασία η «κλασική» περίοδος αναφέρεται γενικά στις πληροφορίες που υπάρχουν για τον χορό στην αρχαία Ελλάδα και όχι μόνο στην, πιο περιορισμένη χρονικά, κλασική αρχαιότητα. Πέρα από αυτό είναι γεγονός ότι επειδή η αρχαία όρχηση και η αρχαία μουσική που συνόδευε τους αρχαίους χορούς, είτε αυτή ήταν φωνητική είτε οργανική, δεν έχουν διασωθεί παρά μόνο αποσπασματικά και περιστασιακά, δεν είναι δυνατόν σήμερα να αναπαραστήσουμε έναν αρχαίο χορό. Η μεγάλη χρονική απόσταση και η έλλειψη αμεσότητας αποτελούν περιοριστικούς παράγοντες στην μελέτη του αρχαίου χορού.

 

χορός 2

 

Παρ’ όλα αυτά, με συστηματική αναδρομή και έρευνα στις αρχαίες γραπτές πηγές (τόσο τις φιλολογικές όσο και σε γραπτά φιλοσόφων αλλά και ποιητών), με την μελέτη αποσπασμάτων αρχαίων ύμνων και άλλων ασμάτων που κατάφεραν να διασωθούν, με μουσικά σημεία και την ανάλυση επιγραφών καθώς και παραστάσεων χορευτών σε έργα τέχνης, είναι δυνατόν να κατανοηθούν κάποιοι βηματισμοί, πολλές φορές και η ακολουθία τους. Σε αυτό βοηθούν και οι ενδείξεις τόσο για τις ρυθμικές αγωγές των χορών στην μετρική όσο και σε παραδοσιακούς χορούς. Βέβαια, δεν είναι δυνατόν να ισχυριστεί κανείς ότι οριστικά έχει αποκαλυφθεί και γίνει κατανοητό το πνεύμα και η ουσία του αρχαίου χορού. Για τον λόγο αυτό οι ερμηνείες που δίνονται μπορεί κατά καιρούς να μεταβάλλονται.   Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω είναι ότι η παρούσα εργασία δεν μπορεί παρά να προσεγγίσει το αντικείμενο με τρόπο ιστορικό –αρχαιολογικό και τα συμπεράσματα να τεκμηριώνονται μέσα από τις αυθεντικές πηγές αγγείων, γλυπτών, κειμένων και έμμεσων μαρτυριών.

Όσον αφορά την έννοια του χορού στην αρχαιότητα, πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι οι άνθρωποι της εποχής αντιλαμβάνονταν τον όρο «χορός» ευρύτερο από ότι τον εννοούν οι άνθρωποι σήμερα. Οι αρχαίοι Έλληνες με την λέξη «χορό» εννοούσαν είτε το σύνολο των ρυθμικών κινήσεων ολόκληρου του σώματος και των μελών του (χέρια, πόδια), είτε τον χορό στο αρχαίο δράμα είτε τον τρόπο που γινόταν η όρχηση. Επίσης, στην Σπάρτη «χορός» ονομαζόταν και η αγορά, γιατί οι νέοι συνήθιζαν να χορεύουν εκεί τις γυμνοπαιδίες, τον πολεμικό χορό της Σπάρτης . Πέρα από αυτό «χορός» ήταν εξίσου κινήσεις και στάσεις που τις εκτελούσαν κάτω από τους ήχους τραγουδιού και οργάνου, κι όταν ακόμη δεν έκαναν καμία άλλη κίνηση του σώματος, καθώς επίσης και ρυθμικοί βηματισμοί σύμφωνα με την μουσική σε πομπές και λιτανείες .  Όσον αφορά τις θεωρητικές αναφορές δεν προχωρούν πέρα από θεωρητικές υποδείξεις και δεν δίνουν ποτέ ακριβή περιγραφή των χορευτικών βημάτων. Σημαντικό όμως είναι ότι ο Πλούταρχος στο έργο του Ηθικά (ΙΧ 15, 747, 2, C) συνοψίζει το νόημα του χορού σε τρείς λέξεις: την «φορά» η οποία είναι οι κινήσεις, τα βήματα και ο τρόπος που χορεύει κάποιος, το «σχήμα» δηλαδή τις σχέσεις, τις διαθέσεις και τα συναισθήματα και την «δείξις» δηλαδή την χειρονομία ή το δηλωτικό του κάθε χορού. Ο κατάλληλος συνδυασμός «φοράς και σχήματος» και η αργή ή γρήγορη εκτέλεση παρήγαγαν τα διάφορα είδη χορών .

Οι αρχαίοι Έλληνες εκτιμούσαν ιδιαίτερα την αξία και την σημασία του χορού γιατί συνδύαζε την άσκηση που χάριζε ομορφιά, ευκινησία και υγεία, με την αγαθότητα της ψυχής, δημιουργώντας έτσι ένα ιδανικό πλαίσιο για την ανάπτυξη ισορροπίας νου και σώματος. Αυτή η ιδιαίτερη εκτίμηση μπορεί να φανεί από το ότι ο χορός κατείχε σημαντικότατη θέση σε όλες τις εκδηλώσεις των ανθρώπων με πρώτη την θρησκεία. Πράγματι, θεωρούσαν τους θεούς ευρετές του χορού και συνόδευαν πάντα τις θρησκευτικές τελετές και τις γιορτές τους με χορούς στους οποίους οι νέοι, αγόρια και κορίτσια, είχαν ιερό καθήκον να συμμετέχουν. Σε γενικές γραμμές δεν υπήρχαν αρχαία μυστήρια και τελετές που να μην συνοδεύονταν από όρχηση. Ενδεικτικό για την σημαντική θέση του χορού στην θρησκεία αποτελεί το γεγονός ότι ο Ορφέας και ο Μουσαίος, θεμελιωτές μυστηρίων και οι δυο, θέσπισαν ως αναγκαία για την μίμηση, την όρχηση. Οι θρησκευτικοί χοροί εκτελούνταν συνήθως από τους πιστούς γύρω από τους βωμούς των θεών. Επρόκειτο για γαλήνιους και σοβαρούς χορούς, εκτελεσμένους από άντρες και γυναίκες, με την συνοδεία ασμάτων ή ύμνων. Κάποιοι από τους γνωστότερους θρησκευτικούς χορούς της αρχαιότητας είναι ο Παιάν, το Υπόρχημα, τα Άνθεια, ο Γέρανος, και η Χορεία. Τέλος, πρέπει να αναφερθούν και οι πιο γνωστοί θρησκευτικοί χοροί, οι διονυσιακοί. Ο χαρακτήρας τους ήταν οργιαστικός και εκτελούνταν από βακχικούς θιάσους.

 

χορός

 

Πέρα από την θρησκεία ο χορός κατείχε σημαντική θέση και στην εκπαίδευση. Αποτελούσε μάλιστα αναπόσπαστο τμήμα της. Οι νέοι έπαιρναν μαθήματα από χοροδιδασκάλους. Ο Πλάτωνας περιλαμβάνει στην ανατροφή των παιδιών και την εκπαίδευση στον χορό, όπου όμως αφαιρεί όλα τα άγρια, οργιώδη και ευτράπελα είδη. Μάλιστα χαρακτηρίζει τον νέο που δεν είχε εξασκηθεί στον χορό «Αχόρευτο» (Νόμοι Β 653e) κατηγορώντας τον για την έλλειψη του αυτή. Γενικότερα η εκπαίδευση στον χορό και η εκτέλεση του ήταν έργο ελεύθερων πολιτών και για αυτό τον εκτιμούσαν και τον θεωρούσαν ουσιαστικό μέρος της εκπαίδευσης ενός ελεύθερου πολίτη.

Η σημασία του χορού όμως δεν σταματά εδώ. Σε όλες τις περιστάσεις της ζωή των αρχαίων Ελλήνων ο χορός ήταν παρών. Μια από τις σημαντικότερες ήταν ο πόλεμος.  Υπήρχαν ξεχωριστά είδη χορών που σχετιζόταν με τον πόλεμο: οι πολεμικοί. Αποτελούν την αρχαιότερη μορφή όρχησης με την οποία οι Έλληνες προετοιμάζονταν για τον πόλεμο και τους αγώνες. Διακρινόταν σε τρία είδη: την ενόπλια πολεμική όρχηση, την άνευ όπλων πολεμική όρχηση και την γυμνική. Ο παλαιότερος τύπος πολεμικού χορού ήταν ο χορός των Κουρήτων, κατά τον οποίο οι χορευτές κρατούσαν όπλα, ξίφη και ασπίδες. Ο πιο γνωστός όμως χορός ήταν ο πυρρίχιος που αποτελούσε και το σημαντικότερο είδος πολεμικής όρχησης και ήταν μίμηση πολεμικών κινήσεων σε άμυνα και σε επίθεση. Τέλος, όσον αφορά τους γυμνικούς χορούς ο γνωστότερος ήταν η γυμνοπαιδιά στην Σπάρτη που εκτελούνταν από γυμνούς άοπλους άντρες και παιδιά οι οποίοι τραγουδούσαν τον παιάνα .

Αλλά και στις εκδηλώσεις της ειρηνικής – ιδιωτικής ζωής ο χορός κυριαρχούσε. Υπήρχαν χοροί γάμου, πένθους, συμποσίων αλλά και λαϊκοί χοροί της καθημερινής ζωής. Ο χοροί του γάμου χρονολογούνται από πολύ παλιά, ίσως από την ομηρική εποχή. Χόρευαν την νύχτα του γάμου πριν και μετά την εμφάνιση των νεόνυμφων αλλά και κατά την διάρκεια της τελετής προς τιμή της θεάς Άρτεμης (οι χορεύτριες ονομάζονταν Κριθαλλίστριαι). Οι χοροί του πένθους ήταν κυρίως ρυθμικοί βηματισμοί των θρηνωδών κατά την εκφορά του νεκρού. Οι χοροί των συμποσίων ήταν ακροβατικά γυμνάσματα ή διάφοροι μιμητικοί χοροί τους οποίους εκτελούσαν επαγγελματίες χορευτές ή καλεσμένοι ιδιώτες στα συμπόσια. Όσον αφορά τους λαϊκούς χορούς ήταν ορχήσεις της καθημερινής ζωής και των κοινωνικών εκδηλώσεων, κυρίως στην ύπαιθρο. Οι γνωστότεροι ήταν το άνθεμα, η επιλήνιος όρχησις και ο όρμος .

Εξίσου σημαντικό όσον αφορά την σημασία του χορού κατά την κλασική περίοδο, είναι και το γεγονός ότι αυτός σχετίζονταν και με θέατρο. Ο χορός αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της τραγωδίας, χωρίς αυτόν δεν νοείται τραγωδία. Η χορευτική κίνηση του χορού στο δράμα άρχιζε ήδη με την είσοδο και γινόταν με βάση της ορθογώνιας διάταξης των χορευτών.  Δεν είναι γνωστό το κατά πόσο αυτή η διάταξη μεταβάλλονταν κατά την διάρκεια του δράματος, σίγουρα πάντως οι κινήσεις του χορού ήταν σοβαρές και επιβλητικές. Οι χειρονομίες, οι στάσεις των χεριών και οι θέσεις των ηθοποιών έπαιζαν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο, πολύ περισσότερο από την έκφραση της μάσκας που παρέμενε αναλλοίωτη, κάτι που τονίζει το πόσο σημαντικός ήταν ο χορός στο δράμα. Οι χοροί στην κωμωδία και το σατυρικό δράμα ήταν πιο ευκίνητοι και επομένως, η αρχική διάταξη μπορούσε να λυθεί ευκολότερα. Οι κινήσεις ήταν πιο έντονες και όσον αφορά την κωμωδία υπήρχε ένα πλήθος κωμικών χορών. Σαν ονομασίες θεατρικών χορών αναφέρονται η εμμέλεια για την τραγωδία, η σίκιννις για το σατυρικό δράμα και ο κόδραξ για την κωμωδία.

Τέλος, την σημαντική θέση που κατείχε ο χορός στην αρχαία Ελλάδα τονίζουν τόσο οι αναφορές αρχαίων συγγραφέων σε σχέση με αυτόν όσο και τα πολλά αρχαιολογικά ευρήματα που αναπαριστούν χορευτές. Όσον αφορά τους αρχαίους συγγραφείς, πέρα από τον Πλάτωνα που έχει ήδη αναφερθεί, και ο οποίος υποστήριζε ότι η όρχηση είναι αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων και παρετυμολογούσε την λέξη «χορός» από την λέξη «χαρά» την οποία νοιώθει ο χορευτής καθώς χορεύει με την συνοδεία μουσικής, αξίζει να τονισθούν και οι αναφορές του Όμηρου για τον χορό. Ο Όμηρος σε πολλά σημεία των επών του αναφέρεται σε χορούς, τους περιγράφει και εκφράζει τον θαυμασμό του για την επιδεξιότητα κάποιων χορευτών. Πέρα από αυτά, και τα αρχαιολογικά ευρήματα τονίζουν την αξία του χορού καθώς σε πάρα πολλά από αυτά γίνεται αναφορά σε χορό και χορευτές. Παράδειγμα θα μπορούσε να αποτελέσει μια πήλινη οινοχόη που βρέθηκε το 1871 σε υστερογεωμετρικό τάφο του αρχαίου Διπύλου. Χρονολογείται στα έτη 750-735π.Χ. και φέρει στον ώμο εγχάρακτη επιγραφή που σχετίζεται με τον χορό. Συγκεκριμένα, η οινοχόη αποτελούσε έπαθλο για τον καλύτερο χορευτή κάποιου χορού. Τόσο το γεγονός ότι η αρχαιότερη αλφαβητική γραφή, η εγχάρακτη αυτή επιγραφή στην οινοχόη, αφορά τον χορό, όσο και το ότι υπήρχε έπαθλο για τους καλύτερους χορευτές, αποτελούν αποδείξεις της μεγάλης σημασίας που είχε ο χορός σε σχέση με τα δεδομένα και τα ζητούμενα της εποχής .

Σχετικά άρθρα

Θέατρο | «Ο ΜΕΓΑΛΟΠΡΕΠΗΣ ΚΕΡΑΤΑΣ» του Φερνάν Κρομλένκ

Βασίλειος Μακέδος

Φουέντε Οβεχούνα από το Εθνικό Θέατρο

Βασίλειος Μακέδος

«Η δεύτερη έκπληξη του έρωτα» του Μαριβώ από το Κ.Θ.Β.Ε.

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X