Sparmatseto
Θέατρο

Η θεατρική πράξη στην αρχαιότητα και σήμερα: μια σύγκριση με τον 5ο αιώνα π.Χ.

Πόσο διαφορετική ήταν η θεατρική πράξη στην αρχαιότητα, υπό ποιές προϋποθέσεις γίνονταν;  Ή διαφορετικά σήμερα βλέπουμε θέατρο αλλιώς σε σχέση με δυόμιση χιλιάδες χρόνια πριν;

 

Γενικό Πλαίσιο

Δεν θα ήταν λάθος να γίνει η αρχή της σύγκρισης από το γενικότερο πλαίσιο μέσα στο οποίο διδάσκονταν  οι θεατρικές παραστάσεις στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. Το πρώτο που θα μπορούσε να αναφέρει κανείς είναι το γεγονός ότι όλες οι αρχαίες παραστάσεις θεάτρου διδάσκονταν  στο πλαίσιο θρησκευτικών εορτών και είχαν άμεση σχέση με την θρησκεία. Πράγματι οι παραστάσεις αποτελούσαν μέρος δυο σημαντικών θρησκευτικών εορτών της Αθήνας. Τα Λήναια και τα Μεγάλα Διονύσια ήταν οι εορτές κατά τις οποίες παρουσιάζονταν αποκλειστικά οι παραστάσεις .  Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό το γεγονός που τόνιζε τη σχέση θεάτρου και θρησκείας. Πριν από τις παραστάσεις λάμβαναν χώρα τελετές και θυσίες που σκοπό είχαν να εξασφαλίσουν την παρουσία του θεού στον χώρο αλλά και να υπογραμμίσουν τον θρησκευτικό χαρακτήρα της εκδήλωσης . Όλα τα παραπάνω δεν ισχύουν πια για το σύγχρονο θέατρο. Δεν υπάρχει θρησκευτικός χαρακτήρας. Έστω και αν κάποιες φορές υπάρχουν θρησκευτικά θέματα δεν υπάρχει καμία σύνδεση με θρησκεία.

Άλλη μια διαφορά που βρίσκεται σε άμεση σχέση με την προηγούμενη παράγραφο είναι και η εποπτεία που ασκούσε το κράτος στις παραστάσεις. Η πολιτεία μέσω των υπευθύνων αποφάσιζε για όλους τους τομείς που αφορούσαν τις παραστάσεις. Αυτή καθόριζε ποια έργα θα διδαχθούν, ποιοι θα είναι οι χορηγοί κτλ. Ο άρχων βασιλιάς όσον αφορά τα Λήναια και ο επώνυμος άρχων όσον αφορά τα Διονύσια ήταν οι υπεύθυνοι άρχοντες των εορτών άρα και αυτοί που έπαιζαν καθοριστικό ρόλο όσον αφορά τις παραστάσεις θεάτρου . Σήμερα δεν ισχύει μια τέτοιου βαθμού εποπτεία του κράτους. Μπορεί σε πολλές περιπτώσεις το κράτος και οι φορείς του να επεμβαίνουν σε θέματα που άπτονται του θεάτρου αλλά όχι στον βαθμό που συνέβαινε στην Αθήνα του 5ου αιώνα.

Η εποπτεία που ασκούσε η Αθηναϊκή πολιτεία είχε άμεση σχέση και με την επιδίωξη της για αυτοπροβολή μέσω του θεάτρου και των γιορτών γενικότερα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός ότι στο πλαίσιο των γιορτών λάμβαναν χώρα εκδηλώσεις άσχετες προς την θρησκεία και το θέατρο, π.χ. η προσφορά στεφάνων στους άξιους πολίτες. Το Αθηναϊκό κράτος έβρισκε την αφορμή να τονίσει την ηγετική του θέση . Σήμερα πολλά κράτη επιδιώκουν την αυτοπροβολή τους μέσω του θεάτρου, κτίζοντας κυρίως εντυπωσιακά κτίρια για τα «εθνικά θέατρα», αλλά η καθεαυτή θεατρική πράξη δεν αποτελεί τομέα εθνικής προβολής σε τέτοιο βαθμό όσο στην αρχαιότητα.

 

Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η θεατρική πράξη είναι μια έφηβη 2500 χρόνων…

 

Επίσης συναφής με την εποπτεία που ασκούσε το αθηναϊκό κράτος στο θέατρο ήταν και η χρηματοδότηση των παραστάσεων. Τα έξοδα που απαιτούσε η διδασκαλία των παραστάσεων, το κράτος τα ανέθετε σε εύπορους πολίτες. Ήταν οι λεγόμενοι χορηγοί. Αυτοί ορίζονταν από τον επώνυμο άρχοντα (όσον αφορά τα Διονύσια), για κάθε ποιητή, και αναλάμβαναν τα έξοδα του χορού .   Όσον αφορά το σύγχρονο θέατρο υπάρχουν χορηγίες, οι περισσότερες μάλιστα κρατικές, αλλά δεν αποτελούν τον κανόνα και δεν γίνονται με τον τρόπο που γίνονταν στην Αθήνα.

Θεατρική Πράξη

Σημαντικές διαφορές εντοπίζονται επίσης και στην καθεαυτή θεατρική πράξη. Δυο από αυτές εντοπίζονται στην απαραίτητη ύπαρξη χορικών μερών στο αρχαίο θέατρο και η έμμετρη εκφορά του λόγου. Σε αντίθεση με το σύγχρονο θέατρο στο αρχαίο πάντα υπήρχαν χορικά μέρη, μέρη στα οποία ο χορός που αποτελούσε βασικό στοιχείο του θεάτρου, εκτελούσε ένα χορικό. Στο αρχαίο θέατρο γίνονταν χρήση και χορικών και διαλογικών μερών .  Επίσης το αρχαίο θέατρο ήταν έμμετρο, και στα χορικά και στα διαλογικά μέρη χρησιμοποιούνταν έμμετρος λόγος και όχι προφορικός όπως συμβαίνει σήμερα .

Άλλα δύο χαρακτηριστικά του αρχαίου θεάτρου που έρχονται σε πλήρη αντίθεση με το σημερινό αφορά το περιεχόμενο των παραστάσεων και την συχνότητα επανάληψης τους. Το περιεχόμενο των έργων ήταν γνωστό στους θεατές αφού ο ποιητής αντλούσε το θέμα του από την μυθολογία ή από ιστορικά γεγονότα . Πέρα από αυτό οι παραστάσεις διδάσκονταν μόνο μια φορά και δεν επαναλαμβάνονταν . Οι θεατές είχαν την ευκαιρία να τις δουν μόνο τις ημέρες της εορτής και μόνο μια φορά.

Οι διαφορές όμως δεν σταματούν εδώ. Ο δραματικός χρόνος και ο δραματικός χώρος αποτελούν άλλα δυο στοιχεία που τονίζουν τις διαφορές ανάμεσα στο αρχαίο και το σύγχρονο θέατρο.  Όσον αφορά τον χώρο αυτός δίνονταν αφαιρετικά (σε αντίθεση με το σύγχρονο θέατρο που πολλές φορές αναπαριστά τον χώρο με λεπτομέρειες) και πολλές φορές λεκτικές περιγραφές καθοδηγούσαν τον θεατή στο να ερμηνεύσει ή να φανταστεί τον χώρο. Χρησιμοποιούνταν πίνακες αλλά και αυτοί απέδιδαν τον χώρο αφαιρετικά. Επίσης σημαντικό ρόλο έπαιζε και το σκηνικό οικοδόμημα  που σε αντίθεση με την σύγχρονη σκηνή δεν ήταν ουδέτερο αλλά λειτουργούσε και σκηνογραφικά .  Από την άλλη μεριά η αδυναμία λεπτομερέστερης περιγραφής του χώρου αλλά και αλλαγής του σκηνικού περιόριζε και τον δραματικό χρόνο. Σπάνια μια αρχαία παράσταση κάλυπτε χρονικά παραπάνω από μία ημέρα. Αντιθέτως το θέατρο σήμερα μπορεί να καλύψει χρονικά πολύ μεγαλύτερο διάστημα.

Διαφορές επίσης υπάρχουν στην σκευή των ηθοποιών. Στο αρχαίο θέατρο η μάσκα αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα των παραστάσεων. Οι υποκριτές φορούσαν μάσκα υποδυόμενοι τους διάφορους χαρακτήρες κάτι που δεν ισχύει πια στο σύγχρονο θέατρο. Αλλά και τα κοστούμια των υποκριτών διαφέρουν με αυτά των σημερινών ηθοποιών. Πέρα από τις διαφορές στις ενδυμασίες που φορούσαν οι υποκριτές ανάλογα αν συμμετείχαν σε τραγωδία ή κωμωδία χαρακτηριστικό είναι πως στην αρχαιότητα τις περισσότερες φορές το κοστούμι ήταν το ένδυμα του ηθοποιού και στην καθημερινή του ζωή και δεν αναπαριστούσε το ένδυμα της εποχής που περιέγραφε η παράσταση . Αντιθέτως σήμερα ενδυματολογικά γίνεται προσπάθεια να περιγραφούν οι φορεσιές τις εποχής στην οποία διαδραματίζονται τα γεγονότα.

Τέλος, διαφορές εντοπίζονται και σε ότι αφορά τους συμμετέχοντες στις θεατρικές παραστάσεις. Αφενός ο αρχαίος ποιητής δεν μπορεί να συγκριθεί με τον σύγχρονο συγγραφέα. Ο αρχαίος ποιητής είχε πολύ περισσότερες υποχρεώσεις από τον συγγραφέα του σήμερα. Έγγραφε την υπόθεση του έργου, σκηνοθετούσε, επέλεγε τους υποκριτές και τον χορό, πολλές φορές μάλιστα συμμετείχε και ως υποκριτής. Από την άλλη μεριά η συμμετοχή στις αρχαίες παραστάσεις ήταν πολύ μεγαλύτερη και ενεργητικότερη. Είτε ως θεατές, είτε ως υποκριτές, είτε ως μέλη του χορού οι Αθηναίοι έπαιρναν μέρος στις παραστάσεις. Ο χορός και κάποιες φορές και οι υποκριτές δεν ήταν, όπως γίνετε σήμερα, επαγγελματίες ηθοποιοί αλλά απλοί πολίτες. Οι θεατές της μιας χρονιάς μπορεί να ήταν οι υποκριτές της επόμενης κάνοντας έτσι την απόσταση ανάμεσα σε ηθοποιό και θεατή πολύ μικρότερη απ’ ότι σήμερα .

 

Συμβάσεις Αρχαίου Θεάτρου

Διαφορές εντοπίζονται και σε κάποιες συμβάσεις του αρχαίου θεάτρου που δεν υπάρχουν στο σημερινό. Πρώτο απ’ όλα θα πρέπει να αναφερθεί ο αγωνιστικός χαρακτήρας που διέκρινε το θέατρο της Αθήνας του 5ου αιώνα. Οι υπεύθυνοι άρχοντες επέλεγαν τους τραγικούς ποιητές και κωμωδιογράφους που θα διαγωνίζονταν. Αυτό γίνονταν σε μια τελετή που ονομάζονταν προάγων στην οποία οι ποιητές παρουσίαζαν στους άρχοντες τα έργα τους. Όσοι ποιητές επιλέγονταν παρουσίαζαν στις γιορτές τα έργα τους και έπειτα η κρίση των πολιτών ανεδείκνυε τον νικητή. Από κάθε φυλή αναδεικνύονταν ορισμένοι υποψήφιοι κριτές από τους οποίους την ημέρα της γιορτής κληρώνονταν  ένας από κάθε φυλή. Οι δέκα κριτές κατείχαν τιμητικές θέσεις στο θέατρο και στο τέλος των αγώνων κληρώνονταν πέντε από αυτούς οι οποίοι αποφάσιζαν για τον νικητή. Παρατηρείται σε όλα αυτά μια διαδικασία που δεν υπάρχει στο σύγχρονο θέατρο καθώς δεν θεωρείται πια δεδομένος ο αγωνιστικός χαρακτήρας του.

Άλλη μια διαφορά άμεσα συνδεδεμένη με τον αγωνιστικό χαρακτήρα του αρχαίου θεάτρου είναι και η υποχρέωση των ποιητών να παρουσιάσουν συγκεκριμένο αριθμό έργων. Στα Μεγάλα Διονύσια ο κάθε τραγικός ποιητής έπρεπε να παρουσιάσει τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα. Στα Λήναια αγωνίζονταν δυο τραγικοί  με δυο μόνο έργα, μια και η κωμωδία είχε μεγαλύτερη σημασία στην γιορτή αυτή . Πέρα από τις λεπτομέρειες αυτές γεγονός είναι πως ο κάθε ποιητής όφειλε να συμμετέχει με καθορισμένο αριθμό έργων κάτι που δεν συμβαίνει σήμερα.

Τέλος θα πρέπει να αναφερθούν και κάποιες άλλες συμβάσεις που χαρακτήριζαν το θέατρο στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. αλλά δεν ισχύουν σήμερα. Οι συμβάσεις αυτές έχουν να κάνουν με τους υποκριτές. Στην Αθήνα ήταν έως τρείς, όλοι τους άνδρες και υποδύονταν πολλούς διαφορετικούς ρόλους ο καθένας, και όχι μόνο έναν, (με την βοήθεια του προσωπείου που μπορούσε να δώσει αυτήν την δυνατότητα) . Πρόκειται για συμβάσεις που καταφανώς δεν ισχύουν σήμερα. Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό ή το φύλλο των ηθοποιών και συνήθως κάθε ηθοποιός υποδύεται έναν και μόνο χαρακτήρα σε κάθε παράσταση.

Επιλογικά θα μπορούσε να ειπωθεί ότι μελετώντας το θέατρο του 5 ου αιώνα π.Χ. στην Αθήνα και συγκρίνοντας το με το σύγχρονο γίνονται φανερές οι μεγάλες διαφορές που υπάρχουν. Σήμερα παρατηρούμε τον απόγονο του αρχαίου θεάτρου αρκετά αλλαγμένο. Η σύνθεση της αρχαίας θεατρικής πράξης με την θρησκεία και την πολιτεία αποτελούν την αρχή αυτών των διαφοροποιήσεων. Ο Αθηναίος θεατής είχε την δυνατότητα να συμμετέχει (είτε ως θεατής, είτε ως κριτής, είτε ως μέλος του χορού) στην θεατρική πράξη μόνο δυο φορές τον χρόνο και μέσα σε ένα θρησκευτικό πλαίσιο. Αυτό ίσως αποτελεί  εξήγηση για το γεγονός της πολύ μεγάλης συμμετοχής των Αθηναίων του 5ου αιώνα στο θέατρο. Πέρα από την διαπίστωση αυτή γίνεται φανερό πως σήμερα το θέατρο απευθύνεται σε μια εντελώς διαφορετική κοινωνία με τελείως διαφορετικά χαρακτηριστικά και γνωρίσματα, κάτι που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την διαφορετική σχέση που έχει ο σύγχρονος άνθρωπος με το θέατρο σε σύγκριση με τον Αθηναίο πολίτη του 5ου αιώνα π.Χ.

Σχετικά άρθρα

Αυτές είναι οι υποψηφιότητες για το βραβείο “Μελίνα Μερκούρη” 2019

ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ από το ΔΗ. ΠΕ. ΘΕ. Πάτρας

Βασίλειος Μακέδος

Η Γυναίκα της Ζάκυ(ν)θος στο Μικρό θέατρο της Μονής Λαζαριστών

Βασίλειος Μακέδος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X