Sparmatseto
Εικαστικά

Οι Διαφορετικές Εκδοχές της Αναγεννησιακής Ομορφιάς

Κατά την Αναγέννηση η ευημερία των πόλεων και η αύξηση του πλούτου των πολιτών έδωσε στους Ευρωπαίους αυτοπεποίθηση. Για πρώτη φορά μετά τους αρχαίους χρόνους υπήρχε η αντίληψη ότι ο άνθρωπος είναι ο κυρίαρχος του κόσμου και μέτρο για όλα το πράγματα. Η πίστη αυτή είχε αντίκτυπο και στην τέχνη. Ο άνθρωπος τέθηκε στο κέντρο κάθε έργου και κάθε σχεδιασμού . Ένα από τα  αποτελέσματα του γεγονότος αυτού ήταν η ανάπτυξη της προσωπογραφίας και η αναζήτηση της έννοιας του κάλους τόσο στην φύση όσο και στον άνθρωπο. Οι διάφορες εκδοχές αυτής της ομορφιάς θα γίνει προσπάθεια αμέσως τώρα να ανιχνευτούν μέσα από τέσσερα αναγεννησιακά έργα .

Jan Van Eyck. Οι Aρραβώνες των Arnolfini

Jan Van Eyck
Jan van Eyck, Οι αρραβώνες των Αρνολφίνι, 1434, λάδι πάνω σε ξύλο, 81,8 Χ 59,7,. Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο

O Jan Van Eyck (1390-1441)  είναι ο δημιουργός του συγκεκριμένου έργου. Αποτελεί ένα διπλό πορτρέτο του εμπόρου Giovanni Arnolfini και της μέλλουσας συζύγου του, Jeanne de Chenany, με τίτλο Οι αρραβώνες των Arnolfini (1434). Στο έργο αυτό ο Eyck απέδωσε ένα στιγμιότυπο του αρραβώνα του Ιταλού εμπόρου, εγκατεστημένου στην Bruges, σε ένα δωμάτιο του σπιτιού του .

Το πρώτο που θα μπορούσε να παρατηρήσει κανείς στο συγκεκριμένο έργο είναι η πολύ μεγάλη λεπτομέρεια που μιμείται την πραγματικότητα. Πράγματι, ο Eyck ήταν ένα πολύ καλός παρατηρητής της φύσης και των ανθρώπων και γνώστης της λεπτομέρειας. Έφθανε στην μίμηση της φύσης προσθέτοντας υπομονετικά λεπτομέρεια στην λεπτομέρεια, ωσότου το έργο γινόταν ένα αντίγραφο της φύσης . Το χαρακτηριστικό αυτό είναι εμφανές στον συγκεκριμένο πίνακα. Τα πλούσια ρούχα της γυναίκας, το κεφαλομάντηλο της, τα πιασμένα μαλλιά της, τα χαρακτηριστικά του προσώπου της αλλά και τα κοσμήματα της διακρίνονται για την λεπτομέρεια τους. Μέσα από την μίμηση και τις λεπτομέρειες προβάλλει η ομορφιά. Πράγματι στην Αναγέννηση η ομορφιά θεωρούνταν μίμηση της φύσης και αυτό μπορούσε να επιτευχθεί με την χρήση πολλών λεπτομερειών

Αυτή η ομορφιά που πηγάζει μέσα από την μίμηση της φύσης δεν θα ήταν δυνατή αν δεν γινόταν κάποιες καινοτομίες: την ανακάλυψη των κανόνων της προοπτικής και την χρήση της ελαιογραφίας. Με την προοπτική ο καλλιτέχνης αναπαράγει την πραγματικότητα με ακρίβεια αλλά και συγχρόνως προσθέτει την δική του υποκειμενική άποψη, την ομορφιά όπως την βλέπει το υποκείμενο. Με την ελαιογραφία (στην χρήση της οποίας καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε ο Eyck) η ανάμιξη του χρώματος με το λάδι προσδίδει φως, οι μορφές πλημμυρίζουν φωτεινότητα και η ομορφιά παρουσιάζεται σαγηνευτική . Είναι χαρακτηριστικό πως στο συγκεκριμένο έργο το πρόσωπο της γυναίκας είναι λουσμένο στο φώς τονίζοντας έτσι το κάλος της.

Πέρα από αυτό η συμμετρία, η χάρη και η αρμονία φανερώνουν την ομορφιά. Για τους αναγεννησιακούς καλλιτέχνες η ομορφιά συνιστάται στην συμμετρία των μερών, την χάρη και την αρμονία . Στον πίνακα του Eyck η χάρη της γυναίκας, με το ελαφρώς σκυμμένο κεφάλι, η αρμονία των χαρακτηριστικών του προσώπου της και των κοσμημάτων της αλλά και οι σωστές αναλογίες στα μέρη του σώματος της, τονίζουν την ομορφιά της.

Τέλος, η ομορφιά τονίζεται αλλά και επεκτείνεται σε εσωτερική ομορφιά με την χρήση συμβολισμών. Πράγματι το έργο εμπεριέχει πλούσιο συμβολισμό. Το σκυλάκι μπροστά στην γυναίκα αποτελεί σύμβολο συζυγικής πίστης, το αναμμένο κερί στον πολυέλαιο συμβολίζει την παρουσία του Θεού, το πράσινο χρώμα στο φόρεμά της συμβολίζει την ελπίδα, ο καθρέφτης και το κρυστάλλινο κομπολόι στον τοίχο του βάθους συμβολίζουν την αγνότητα της νύφης . Το συμβολικό κάλος της γυναίκας είναι πρόδηλο.

Leonardo da Vinci: η Γυναίκα με την Ερμινα

 Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci

Το συγκεκριμένο έργο το δημιούργησε ο Leonardo da Vinci (1452-1519)   την περίοδο 1483-1490. Είναι το πορτρέτο της Τσετσίλια Γκαλεράνι γνωστό και ως Η γυναίκα με την ερμίνα.

Όπως στην περίπτωση του Jan Van Eyck έτσι και στον da Vinci η ομορφιά πηγάζει κατ’ αρχήν από την μίμηση της φύσης, από την αληθοφάνεια της σκηνής. Ο da Vinci υπήρξε ένας πολύ καλός παρατηρητής της φύσης, την μελέτησε διεξοδικά και κατάφερε με τον τρόπο αυτό να την αναπαραστήσει πίστα στους πίνακές του . Παρατηρώντας κανείς την γυναίκα με την ερμίνα  έχει την αίσθηση ότι υπάρχει μπροστά του μια ζωντανή γυναίκα. Στην ψευδαίσθηση αυτή συμβάλλουν οι πάρα πολλές λεπτομέρειες που έχει προσθέσει ο καλλιτέχνης. Τα μαλλιά της γυναίκας, τα αξεσουάρ που έχει, τα ρούχα της αλλά και το ζώο που κρατάει είναι δοσμένα με πάρα πολλές λεπτομέρειες. Το πρόσωπό της τονίζει το γήινο κάλος της.

Στην πιστή μίμηση της φύσης συμβάλλει και η σωστή προοπτική. Ο Leonardo παρατήρησε ότι στα ζωγραφικά έργα η απόσταση δεν υποδηλώνεται μόνο με την απόδοση της βράχυνσης και αλλά και με τον κατάλληλο χειρισμό των χρωμάτων. Στα έργα του έδινε την εντύπωση του βάθους απαλύνοντας τα περιγράμματα των πιο απομακρυσμένων αντικειμένων και αποδίδοντας τα σε διαφορετικούς χρωματικούς τόνους. Την τεχνική αυτή, της ατμοσφαιρικής προοπτικής , χρησιμοποιεί και στον συγκεκριμένο πίνακα. Μέρη της γυναίκας που είναι πιο απομακρυσμένα έχουν απαλά περιγράμματα και μέρη που είναι πιο κοντά στον παρατηρητή είναι πιο έντονα φωτισμένα. Το χαρακτηριστικό αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στις πλευρές και το χέρι της γυναίκας. Η δεξιά της πλευρά είναι πιο πίσω και το περίγραμμά της είναι πιο απαλό ενώ η αριστερή πλευρά και το χέρι που χαϊδεύει το ζώο είναι πιο έντονα φωτισμένα και έχουν σκληρότερα περιγράμματα.

Πέρα από αυτά όμως, θα μπορούσε να παρατηρήσει κανείς, ότι η ομορφιά του συγκεκριμένου πίνακα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αινιγματική. Πράγματι, ο πίνακας δίνει την εντύπωση του μυστηρίου. Αυτό το επιτυγχάνει ο da Vinci χρησιμοποιώντας την τεχνική του sfumato. Τα περιγράμματα δεν είναι τόσο αδρά σχεδιασμένα, η μορφή παραμένει κάπως αόριστη, σαν να εξαφανίζεται σε μια σκιά μέσα στο μαύρο φόντο. Με τον τρόπο αυτό αποφεύγεται η εντύπωση του στεγνού και άκαμπτου. Την τεχνική αυτή εφαρμόζει ιδιαίτερα στις γωνίες του στόματος και τις γωνίες των ματιών της γυναίκας. Είναι σημεία που αφήνει σκόπιμα μέσα στην αοριστία μιας μικρής σκιάς. Είναι ακριβώς αυτά τα σημεία στα οποία βασίζεται αυτό που λέμε έκφραση, τονίζοντας με τον τρόπο αυτό την αινιγματική ομορφιά του πίνακα .

Αυτή η αινιγματική, ασαφής ομορφιά τονίζεται ακόμη περισσότερο μέσα από τον συμβολισμό του πίνακα. Στην Γυναίκα με την ερμίνα παραμένει σκόπιμα ασαφής ο συμβολισμός. Εκφράζεται μέσα από τα αφύσικα μακριά γυναικεία δάχτυλα που χαϊδεύουν το ζώο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο da Vinci επιλέγει αφ’ ενός την ελευθερία των αναλογιών και αφ’ ετέρου την αληθοφάνεια του ζώου σε ένα γυναικείο πορτρέτο. Με τον τρόπο αυτό θέλει να υποδηλώσει τον ασαφή και μυστηριώδη χαρακτήρα της γυναικείας φύσης γενικότερα .

 

 

Raffaello Santi: η Παναγια του Μεγαλου Δουκα

Ραφαήλ, Η Παναγία του Μεγάλου Δούκα, περ. 1505, λάδι πάνω σε ξύλο, 84Χ55 εκ. Παλάτσο Πίττι, Φλωρεντία.
Ραφαήλ, Η Παναγία του Μεγάλου Δούκα, περ. 1505, λάδι πάνω σε ξύλο, 84Χ55 εκ. Παλάτσο Πίττι, Φλωρεντία.

Ο Ραφαήλ (1483-1520) δημιούργησε το συγκεκριμένο έργο περίπου το 1505 .

Ο Ραφαήλ, όπως και οι δύο προηγούμενοι καλλιτέχνες, θεωρεί ομορφιά την μίμηση της φύσης, τις πολλές λεπτομέρειες και την αληθοφάνεια. Τα τρία αυτά χαρακτηριστικά είναι εμφανή στην σύνθεση. Τα μαλλιά των μορφών, τα ρούχα της Παναγίας και το πανί που τυλίγει το σώμα του Χριστού είναι δοσμένα λεπτομερειακά και με αληθοφάνεια.  Η αναγεννησιακή ομορφιά βασίζεται στις λεπτομέρειες και την μίμηση της φύσης και στον τομέα αυτό ο Ραφαήλ δεν διαφοροποιείται από τον da Vinci και τον Eyck .

Αλλά στην συγκεκριμένη περίπτωση ο Ραφαήλ δεν ζωγράφιζε το πορτρέτο μιας οποιασδήποτε γυναίκας αλλά της μητέρας του Θεού. Η ομορφιά της δεν θα μπορούσε να είναι η ίδια με μιας κοινής γυναίκας. Το ήρεμο κάλος, η ισορροπία και η αρμονία της σύνθεσης τονίζουν αυτήν την διαφορά. Ο τρόπος με τον οποίο είναι πλασμένο το πρόσωπο της Παναγίας, ο τρόπος με τον οποίο είναι δοσμένος ο όγκος του σώματος καθώς το τυλίγει ο μανδύας, ο σταθερός, ήρεμος και τρυφερός τρόπος με τον οποίο η Παναγία κρατάει τον Χριστό, όλα αυτά δίνουν την εντύπωση της τέλειας ισορροπίας και αρμονίας. Δεν υπάρχει τίποτα βεβιασμένο ή εξεζητημένο όλα είναι ήρεμα, ισορροπημένα και αρμονικά

Μέσα από αυτήν την αρμονία προβάλλει η ομορφιά της Παναγίας. Είναι μια ομορφιά γλυκιά, απλή και ευγενική, χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να θεωρηθούν απόρροια της μαθητείας του καλλιτέχνη στον Περουτζίνο . Το πρόσωπο της Παναγίας τονίζει αυτά τα χαρακτηριστικά. Τα όμορφα χαρακτηριστικά, το ελαφρώς γερμένο δεξιά κεφάλι και το χαμηλωμένο βλέμμα δείχνουν μια γυναίκα που προβάλλει όχι μόνο σαν μητέρα του Χριστού αλλά σαν μητέρα όλων των ανθρώπων. Η φαινομενική απλότητα είναι αποτέλεσμα βαθιάς σκέψεις του Ραφαήλ, ο οποίος ήθελε να τονίσει αυτά τα χαρακτηριστικά σε ένα θρησκευτικό έργο.

Με άλλα λόγια ο Ραφαήλ θέλει να προβάλλει μέσα από τον συγκεκριμένο πίνακα ένα είδος ομορφιάς που είναι θεϊκό και ανθρώπινο ταυτόχρονα. Με τον τρόπο αυτό το κάλος αποκτά μια υψηλή συμβολική αξία. Δεν είναι μόνο η αναλογία και η απλή μίμηση της φύσης αλλά αποκτά μορφή μέσα στο πλαίσιο ενός λογικού και κατανοητού συμβολικού συστήματος. Είναι ο χριστιανικός συμβολισμός που αναδεικνύει την αρμονία, την ευγένεια και την απλότητα της μορφής. Την πραγματική φύση του κάλους δεν την αποτελεί μόνο η ομορφιά των επιμέρους τμημάτων αλλά και το συμβολικό περιεχόμενο .

Σχετικά άρθρα

«ΣΗΜΕΙΟ ΦΥΓΗΣ» | Έκθεση χαρακτικής της Ματίνας Γεωργά από την Ένωση Ελλήνων Χαρακτών

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

CLOSE UPS: Πολυκάνδηλο

Βασίλειος Μακέδος

Έκθεση ζωγραφικής | Κώστας Γκουρτζής Esse est Percipi-Κώστας Καμαργιάννης Highway passengers of matter

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X